Basara: Početak bune protiv dahija

U vremenu kada se na svetskoj književnoj sceni pričaju priče o alternativnoj istoriji i mešaju stvarni i nestvarni likovi, mi našu fiktivnu istoriju doživljavamo iz dana u dan. Postmodernistička književnost (i dalje aktuelna) retko ubira pisce sa velikim P. Uglavnom su to „copywriter-i“ koji ili uspešno slenguju jednu ideju ili prave triler scenarije, koje su prinuđeni da pretvore u knjige. Mešanje istorije i fikcije postalo je moda, međutim retki su ti koju su uspeli da ova dva suprotna elementa pomešaju kako valja. Većina posegne za informacijama sa interneta, pa ispadnu glupi, neobrazovani ili najjednostavnije netalentovani. U našoj književnosti malo je onih koji su ostali verni vremenu u kojem žive, a koji poštuju prošlost i, u Eliotovskom smislu, uklapaju se u tradiciju.

Svetislav Basara poznat je široj publici po romanu Uspon i pad Parkinsonove bolesti za koji je dobio NIN-ovu nagradu 2006. godine. Međutim, kako sve kod nas dolazi sa zakašnjenjem, tako je i ova nagrada (najprestižnija za širu publiku) dodeljena Basari za odličan roman, ali ne i najbolji. Bez sumnje se može tvrditi da je Basarnino najbolje delo, Fama o biciklistima, nastalo dvadeset godina ranije i, po mnogim mišljenjima, nepravedno nenagrađeno. Fama o biciklistima sadrži mnoge teme i motive kojima je Basara „opsednut“ i koji se javljaju u svakom njegovom delu u određenoj varijaciji i intenzitetu. Tako se u poslednjem romanu Početak bune protiv dahija može uočiti razrada ideja prisutnih u Basarinom opusu koje ga čine autentičnim postmodernističkim piscem.

Početak bune protiv dahija objavila je Dereta koja je ponosno stavila veto na sva Basarina dela. Roman se bavi našom kulturom i istorijom od kraja vladavine Otomanske imperije do danas. Ipak, kontinuitet u romanu, kao i tematski tok u delu narušeni su čestim flash backovima i fash forwardima, kao i upadicama autora ili montažom realnih i fiktivnih dokumenata. Tokom romana može se zapravo napraviti nekoliko tematskih podela: prvi deo romana bavi se oslobođenjem Srbije od Turaka, vladom Karađorđa i Obrenovića, a kroz sve to nas vodi glavni lik romana, gazda Uzun Avakumović. Njegov lik provlači se dalje kroz roman prateći njegovog praunuka, hibrida flore i faune, Aksentija, da bi odjednom usledio jaz i pisac potpuno neočekivano prešao na lik i delo fiktivnog čoveka Gojislava Lojanice. Poslednji segment koji se bavi savremenim dešavanjima u našoj državi ne samo da odudara od stabla porodice Avakumović, već dobija primesu ličnog i stoga odbojnog.

U našoj tradiciji, istorija i umetnost se prepliću. Konkretno, mi smo svoju istoriju saznavali iz narodnih pesama (usmene književnosti), a samu tradiciju smo dobili onog trenutka kada su te pesme zapisane. Paradoks otkrivanja istorije kroz književnost prati našu tradiciju do danas, pa se i u ovom romanu istorija bolje vidi kroz delo nego realno. Pored odnosa zbilje i mašte, postmodernizam je uglavnom neke starije pojmove samo imenovao i razvrstao, pa smo dobili čitav pregršt pojmova koji naznačavaju relaciju jednog teksta sa drugim, poput hipertekst, intertekst, metatekst i sl. Tako i Početak bune protiv dahija u samom naslovu komunicira sa narodnom pesmom koju je Vuk zapisao od slepog pevača Filipa Višnjića. Dakle, roman, kao umetnička vrsta, je sam komentar na drugo umetničko delo – Višnjićevu pesmu. Takođe, taj komentar sastoji se u kompletnoj strukturi romana, a njegovu suštinu čini druga strana pesme.

„Bože, mili, čuda velikoga!“ na početku romana i „I pročaja“ kao njegova završnica daje romanu celinu, ali se zato sadržaj unutar njega, i sam u vezi sa pesmom, vidi kao druga, tragikomična verzija istorije i tradicije. Basarine dahije ne odnose se na samu pesmu, već su one simbol za političku i društvenu scenu u Srbiji od odlaska Turaka do danas. Parodirajuči Višnjićevu pesmu, Basara ogoljava dahije („vođe janičara u Beogradskom pašaluku“) i svodi njihovo značenje na svaki vid vlasti koji nastaje na našoj teritoriji posle Prvog srpskog ustanka. Basara pripoveda kako pesma nastaje pre samog događaja i kako ona, kao takva, određuje dalji tok zbovanja. Iza toga,pisac govori o „srpskom junaštvu“ kroz odsecanju turskih glava, o srpskoj veri i vaskrsavanju popova iz mrtvih, o srpskom vojevanju toliko da i dan danas imamo naviku da šaljemo višak turskih glava sultanu u Stambol, naravno usoljene.

O srpskoj tradiciji i istoriji, po modelu hipertekstualnosti, Basara se poziva na Rankeovo istoriografsko delo Srpska revolucija koje parodira unoseći u nju elemente žargonskog i lokalnog. Sa druge strane, tu je proročanstvo Nerođenih istoriografa, lažnih likova, koji svojim delom opet određuju istorijski tok. Koliko se istorija menja od početka romana ka kraju, toliko i Basarin jezik metamorfozira zajedno sa srpskom državom. U početku jezik je umrljan orijentalnim frazama da bi vaskrsao u mešavinu starog i savremenog jezika. Naravno, Basara izražava i svoj odnos prema Vuku Stefanoviću Karadžiću i njegovoj reformi, koja se sastoji od skrnavljenja prethodne (crkvene) tradicije i krađe slova od Save Mrkalja. Vukova reforma do tada nepoznata, učiniće i ono malo ljudi koji su u to vreme bili pismeni, nepismenim. A tako je i danas. Ipak, i pisac je uspeo da se osveti Vuku tako što je svojim likovima dao da njegov Rečnik upotrebe kao cigaret-papir.

Sa promocije u KC "Grad" (foto: KCG)

Mnogi čitaoci poistovećuju Basarinu ličnost sa njegovim delom i često imaju otpor pri čitanju njegovih dela. To je sasvim opravdano, naročito sa tačke shvatanja umetnika čiji se lik projektuje u delo. Donekle se tako dogodilo u Basarinom poslednjem romanu, ali s razlogom. Pisac se okreće ka savremenoj politici koristeći pseudonime kako bi se donekle udaljio od svog mišljenja. Isto tako, neki od tih živih ljudi dobili su određenje sposobnosti metamorfoze iz loja u ljudski oblik, krvne grupe C koji su čak dospeli u Centar za paranormalna i parapsihološka istraživanja u Novosimbirsku. Njihov elan vital ne prestaje da progoni srpsku scenu i stavlja je u goru poziociju nego za vreme Turaka. Ipak, ne može se poreći da su dešavanja iz poslednjih dvadesetak godina previše blizu da bismo zauzeli ironičan stav prema njima i zbog čega nam oni u romanu i smetaju.

Pored naših narodnih običaja koji su se ukorenili u našu tradiciju do danas i koji dosta govore o nama, Basara se poigrao i sa tuđim motivima poput Faustovog potpisivanja ugovora sa đavolom. Taj motiv postoji na dva mesta u romanu, čime pisac naglašava mračnu stranu našeg karaktera i zagarantovanu večnost u izobličenom delanju. U prvom delu romana, ovaj motiv kao i svi ostali imaju komičan karakter da bi se na kraju zajedno sa ostalim motivima petvorio u izopačenost.

U odnosu na čuvenu Famu o biciklistima, Početak bune protiv dahija u sebi sadrži karakter lokalnog. Bez obzira na to što Fama ima obličje nadnacionalnog i širokog, oba ova romana u sebi nose isto shvatanje istorije kao toka na koji se može uticati i da se ona nikada do kraja ne može spoznati. Sa istorijom kao hronološkim sledom povezano je Basarino shvatanje vremena iz Fame gde se vreme i ljudski događaji razlikuju. Vreme postaje odlika savremenog društva koje donosi dokolicu i remeti normalan ljudski život. Vreme Dahija slično je sa vremenom Fame. Dok junaci Fame teže da zaustave vreme i svedu ga na svoj lični doživljaj, u Dahijama vreme je stalo i naš je doživljaj to da od kad su Turci otišli zapravo se ništa nije promenilo.

Osobađanje Srbije koje je započeto u narodnoj pesmi, u romanu se pretvara u dugačak proces koji i dalje traje. Ovaj novi Početak bune protiv dahija bavi se nekim novim dahijama, strašnijim od onih iz pesme, ali donekle sličnim jedni drugima. Ipak, koliko god Basara pokušao da utiče na naše političko mišljenje treba se zadržati na tome da je ovo sve fikcija. Kao što Albahari u svom tekstu o Fami o biciklistima kaže: „..pisanje je, pre svega, naša reakcija na već napisano, ne na stvarni svet, nego na svet stvoren u knjigama“.