Prvi pokret za prava homoseksualaca: Priča o Berlinu 1920-ih

Danas se Berlin uglavnom smatra jednim od gradova koji su najprijateljskije nastrojeni prema LGBTQ+ zajednici. To je delom tako bilo i pre sto godina – do vremena kada su nacisti došli na vlast početkom 1930-ih.

Ali tokom 1920-ih, tokom ere u Nemačkoj poznate kao Vajmarska republika, Berlin je postao ne samo utočište za noćni život kvir-populacije, nego i jedan od najvažnijih svetskih centara ranih LGBTQ+ istraživanja, aktivizma i izgradnje zajednice, doprinoseći oblikovanju moderne misli o seksualnosti i rodu.

Godine 1871. Nemačka je uvela Paragraf 175, koji je kriminalizovao seksualne odnose između muškaraca. Zakon se bazirao na ranijem pruskom zakonodavstvu i primenjivao se s različitim intenzitetom od 1872. do 1945.

Istočna Nemačka ukinula ga je 1968, a Zapadna Nemačka reformisala krajem 1960-ih i početkom 1970-ih – ali ga u potpunosti nije ukinula sve do 1994.

Početna primena tog zakona izazvala je otpor aktivista, lekara i pisaca, što je dovelo do jednog od prvih vidljivih pokreta za prava homoseksualaca u Evropi.

Urbani centar kvir-života

Ključna ličnost tog pokreta bio je Magnus Hiršfeld, lekar i istraživač seksualnosti koji je tvrdio da su seksualna orijentacija i rodni identitet prirodni oblici ljudske raznolikosti, a ne moralni poroci ili zločini.

Osnovao je 1897. u Berlinu Naučno-humanitarni komitet, koji se smatra prvom organizacijom na svetu koja je posvećena odbrani prava homoseksualaca. Jedan od glavnih ciljeva bio je osporavanje Paragrafa 175.

Hiršfeld je 1919. osnovao Institut za seksualnu nauku u Berlinu, koji je kombinovao istraživanje, edukaciju i medicinsku brigu o pacijentima. Institut je postao međunarodno poznat po svom tada izuzetno progresivnom radu na pitanjima seksualnosti, rodnog izražavanja i onoga što se danas razume kao transrodni identitet.

Pružao je savete, vodio obimne arhive i promovisao ideje koje su bile daleko ispred svog vremena, a koje su dovodile u pitanje stroge podele na muško i žensko.

U takvom okruženju mnogi umetnici osećali su se slobodno da otvoreno izraze svoje neheteroseksualne identitete.

"Berlin je u to vreme sigurno bio jedan od najliberalnijih gradova na svetu", ocenila je svojevremeno za DW Birgit Bozold, dugogodišnja članica upravnog odbora berlinskog Gej muzeja (Schwules Museum).

Postojali su brojni klubovi, publikacije i mesta okupljanja za gej, lezbejsku i rodno nekonformnu zajednicu, uprkos zakonskim rizicima i prisutnim predrasudama.

Status Berlina kao jednog od najvažnijih centara kvir-života u ranom 20. veku završio je dolaskom nacista na vlast 1933. godine.

Šestog maja te godine Hiršfeldov institut je napadnut i uništen, njegova biblioteka i arhiva su opljačkane, a mnoge knjige i dokumenta uništeni u poznatom nacističkom spaljivanju knjiga u Berlinu 10. maja 1933.

Danas posetioci Berlina mogu da vide spomen-tablu na mestu gde se nalazio institut u ulici Betina-fon-Arnim-Ufer.

Šeneberg i kvir-istorija

Kao i danas, zapadni berlinski kvart Šeneberg bio je mesto okupljanja umetnika i kreativaca. Jedno od značajnih mesta iz doba Vajmarske republike bio je kafić "Dorijan Grej" u ulici Bilovštrase, poznato kvir-okupljalište koje je imalo posebno važnu ulogu u lezbejskoj društvenoj sceni Berlina.

Istorijski izvori opisuju ga kao mešoviti prostor, s večerima posvećenim ženama i drugima muškarcima. Tu su se održavali muzički nastupi, kostimirani balovi i književne večeri – sve dok ga nacisti nisu zatvorili.

Jedan od najpoznatijih kvir noćnih klubova vajmarskog Berlina bio je "Eldorado". Prvi put je otvoren 1924. u ulici Kantštrase u Šarlotenburgu, a kasnije se selio na različite lokacije.

Bio je više od običnog prostora za zabavu – mesto susreta umetnika, pisaca, izvođača i LGBTQ+ zajednice Berlina, poznat po dreg-nastupima i društvenoj slobodi iza zatvorenih vrata.

Atmosfera kluba inspirisala je mnoge: umetnik Oto Diks prikazivao je scene iz "Eldorada", a tamo je nastupala i slavna nemačka pevačica Marlen Ditrih.

Britanski pisac Kristofer Išerviud došao je u Berlin krajem 1920-ih i nakon posete takvim mestima napisao knjigu "Berlinske priče" koja je u velikoj meri zasnovana na boemskom, kvir i političkom podzemlju Berlina tog vremena.

Nacisti i Paragraf 175

Dolaskom na vlast, nacisti su brutalno prekinuli tolerantnu kulturu vajmarske ere. Pooštrili su zakonodavstvo i hapsili homoseksualne muškarce – prema podacima američkog Muzeja Holokausta, doneseno je najmanje 50.000 presuda na osnovu Paragrafa 175, a procenjuje se da je 5.000 do 15.000 muškaraca poslato u koncentracione logore.

Iako je nacistički progon nasilno prekinuo živopisni kvir-život Berlina, nemačka prestonica postepeno se oporavljala i danas je ona ponovo centar kvir-kulture.