Dvorci Vojvodine

U Predlogu odluke o donošenju strategije razvoja turizma, koji je pokrajinski parlament usvojio sredinom februara 2010., dvorci rasuti širom ravnice prepoznati su kao jedan od potencijala koji bi mogao veomada doprinese razvoju te privredne delatnosti. Međutim, s obzirom na stanje u kome se većina njih nalazi i nerešene imovinsko pravne odnose, pitanje je da li tu ima mesta za optimizam

Interes svake zemlje koja u turizmu vidi mogućnosti privredne grane, i za to ima realne prirodne preduslove, je da razvija ‘’receptivni turizam’’ (davanje usluga – dovođenje gostiju) u odnosu na inicijativu (odvođenje gostiju), gde je mesto potrošnje van zemlje.

Interes zemlje kroz ‘’receptivni turizam’’ je privredna valorizacija prirodnih uslova za turizam, kroz ‘’turistički proizvod’’ – sadržaj i cena usluga. Bez poštovanja ovih osnovnih načela ne može biti nikakvog rezultata u turiozmu – u poslovnom i ekonomskom smislu.

Osnovne mogućnosti i preduslovi za ozbiljno bavljenje turizmom kao privrednom granom Vojvodine sa značajnim motivom za odlazak turista su: ribolovni turizam – izuzetno bogatstvo voda Vojvodine; nautički turizam – Dunav, Tisa, Sava i kanali DTD; lovni turizam – najatraktivnija evropska lovišta; tranzitni turizam – motelski kompleksi; zdravstveni turizam – banje Vojvodine i riboilovni turizam – resurs voda Vojvodine.

Darovi istorije

Priča o usamljenim, bajkovitim mestima za luksuzno stanovanje, odmor i zabave nekadašnjih veleposedničkih, vojnih, trgovačkih i zanatskih porodica tadašnje Austrougarske Monarhije koja će verovatno zauvek ostati tajna za sve nas, uprkos svojoj lepoti i inspirativnosti, a sve zbog nedostatka pisanih dokumenata. Dvorci i letnjikovci Vojvodine nastajali su tokom XVIII, XIX i početkom XX veka, pa su prema tome i stilovi građenja ovih objekata različiti i pripadaju prelaznom periodu od baroka do klasicizma. Bogatstvo graditeljskog, istorijskog, kulturnog, ekonomskog i turističkog nasleđa, zasnovano je na raznovrsnosti kulturnih dobara, u čemu dvorci i letnjikovci Vojvodine, kao i njihovi parkovi imaju posebno mesto. Kao deo kulturnog identiteta naroda koji su živeli na ovom prostoru, dvorci i letnjikovci su duboko utkani u istoriju, kulturu i tradiciju Vojvodine. Iako im istorijska zbivanja u 20. veku nisu bila naklonjena, naročito posle svojinske i društvene transformacije nakon Drugog Svetskog Rata, poslednjih godina je poraslo interesovanje za ove objekte. Bogatije države širom Evrope i sveta pridaju izuzetnu pažnju ovakvim objektima, kao odličnom turističkom potencijalu i izdvajaju značajna sredstva za njih. Kod nas je situacija ipak malo drugačija. Dvorci su predmet interesovanja istoričara arhitekture i institucija koje se bave zaštitom kulturnih dobara. Već u prvim godinama nakon Drugog svetskog rata, stručnjaci za zaštitu su evidentirali jedan broj ovih objekata, ali proces nije ni do danas okončan. Mnogi vredni dvorci još uvek čekaju rešenja o zaštiti i sticanje statusa kulturnog dobra. Sudbina ovih objekata je vezana za revitalizaciju koja podrazumeva pažljiv pristup u određivanju namene, koja bi obezbedila redovno održavanje. Za svaku od ovih prelepih građevina vezana je barem jedna legenda, koja govori mističnom životu plemićkih porodica. U Vojvodini se nalazi: 4 dvorca koji su proglašeni za kulturna dobra od izuzetnog značaja, 21 koji je proglašen za kulturno dobro od velikog značaja, 3 koja su značajna kulturna dobra i preko 20 koji su samo evidentirana kulturna dobra.

Za sada – ničiji

Nedavno je ponovo je aktuelizovana tema vlasništva nad dvorcima. Unuk bivšeg vlasnika dvoraca Dunđerskih u Kulpinu, Nikola Tanurdžić, prvi je presavio tabak. On traži sudsku zabranu bilo kakvog prometa nad tim dvorcem. Iako iz Muzeja Vojvodine, koji je „domaćin” dvorca Dunđerskih, demantuju tvrdnje o navodnom planu za prodaju, očekuje se da će taj slučaj otvoriti borbu za vlasništvo nad dvorcima i letnjikovcima širom Vojvodini. Problem je što se, u velikom broju, ne zna ko su im vlasnici, da li ima živih naslednika. Zakon o restituciji je neophodan da bi se imala prava sliku o tome. Tek kada bude znalo ko su vlasnici, može da se pravi strategija za rekonstrukciju zapuštenih i oronulih zdanja. Mnogo je privrednika koji bi želeli da budu uključeni u to. Recimo, „Potisje” iz Kanjiže je zainteresovano da učestvuju jer znaju da se biber crep koji proizvode nalazio kao krovni pokrivač na svim dvorcima. „Karlsberg” je ranije ušao priču jer su i sami korisnici dvorca u Čelarevu. Javljaju se privrednici iz Italije koji bi želeli da u jednom objektu otvore školu za kuvare. Interes su pokazali i stručnjaci s Kazanjskog univerziteta za arhitekturu iz Rusije, koji su spremni da prenesu iskustva u obnovi dvoraca iz te zemlje.

Oronuli lepotani

Dvorci Vojvodine uvek se nameću kao interesantna i aktuelna tema arhitektama i istoričarima, ali i sociolozima i turizmolozima, možda i istoričarima, demografima, argeolozima. Kako i ne bi kad su, uopšteno i tipološki gledano, od antike do danas, dvorci objekti namenjeni povremenim ili stalnim boravcima (stanovanju, odmoru i zabavi) viših i bogatih društvenih slojeva na svojim provincijskim posedima.

Vreme nastanka i izgradnja dvoraca u Vojvodini povezano je sa društvenim raslojavanjem u istorijskim okolnostima nastalim nakon odlaska Turaka iz ovih krajeva i nakon uspostavljanja austrijske državne administracije na novoosvojenim teritorijama severno od Save i Dunava. Nastankom sitnog plemstva i građanskog staleža, a naročito nakon prodaje pustara na komorskim dobrima u Bačkoj i Banatu (carski državni posed), pokalo se stvaraju uslovi za nastanak velikih spahijskih imanja na kojima se krajem 18. i tokom 19. veka grade današnje zgrade dvoraca u Vojvodini.

Osamdesetih godina 18. veka na javnim licitacijama prodato je više od 20 pustara. Kupovinom velikih zemljišnih poseda i sela mnogi srpski trgovci, zanatlije i visoki državni činovnici dolaze do plemićkih titula, a neki prave i dvorci u to vreme po Vojvodini. U Sremu, koji je bio pretvoren u vojnu granicu, a dobar deo zemlje je bio u posedu fruškogorskih manastira i Karlovačke Mitropolije, nisu postojala velika privatna imanja, pa je sagrađeno samo nekoliko dvoraca.

Promenom državnog sistema po završetku drugog svetskog rata i donošenjem Zakona o nacionalizaciji, velika spahijska imanja i industrijski objekti oduzeti su bivšim vlasnicima. Nakon toga dvorci i letnjikovci kao reprezenti imovnog stanja i društvenog statusa vlasnika pretvoreni su u upravne zgrade novoosnovanih poljoprivrednih zadruga, seoske škole i slično.

Prema evidenciji Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture u Novom Sadu, na području AP Vojvodine ukupno 45 dvoraca ima status spomenika kulture. Tri dvorca su proglašena za kulturna dobra od izuzetnog značaja (Čelarevo, Sremski Karlovci – Patrijaršijski dvor i Vršac – Vladičanski dvor). Za kulturna dobra od velikog značaja proglašeno je 15 dvoraca (Bajša, Kulpin, Veliko Središte, Vlajkovac, Sočica, Horgoš, Novo Miloševo, Novi Kneževac, Stari Lec, Kapetanovo, Hajdučica, Ruma, Konak, Golubinci i Sremska Kamenica). Deset dvoiraca evidentirano je i čeka rešenje o zaštiti (Temerin, Čoka, Futog, Beočin, Aleksa Šantić, Bečej, Novi Bečej – Sokolac i Biserno ostrvo, Ečka i Bačko Selo).

Današnja namena dvoraca je vrlo različita od turističko-ugostiteljskih objekata (Fantast, Ečka, Sokolac), sedišta administracije poljoprivrednih imanja i kombinata (Sočica, Hajdučica, Fišerov Salaš, Čoka i Stari Lec) do osnovnih i srednjih škola (Veliko Središte, Konak, Temerin i Futog) te fabričkih i proizvodnih pogona (Novo Miloševo) pa i stanova za porodice radnika na imanjima ili izbeglice (Vlajkovac i Aleksa Šantić).

Dvorci koji su u turističko-hotelsko-ugostiteljskoj funkciji (Fantast, Ečka i Sokolac) predstavljaju danas poznate turističke destinacije sa veoma različitim sadržajima.

Posebno interesantni dvorci za turiste u smislu obilazaka i razgledanja objekata i eksponata u njima su dvorci koji imaju veliku kulturnu i umetničku vrednost.

Gotovo svi dvorci su u relativno lošem stanju pa im je revitalizacija neminovna – pogotovo ako, kada i ukoliko žele da budu značajne turističke destinacije. Nerealno je očekivati da svi dvorci budu revitalizovani i uključeni u turističku ponudu Vojvodine, ali je sigurno da vremenom i kroz faze za kratko vreme mogu povratiti stari sjaj ali novu namenu.

U prvoj fazi bi trebalo obnoviti dvorce koji su napušteni i one za koje izmeštanje sadašnje delatnosti ne bi zahtevalo značajna finansijska sredstva a smešteni su na lokaciji koja je interesantna za turističku ponudu Vojvodine. To su dvorci u Kapetanovu, Novom Bečeju – Sokolac i Biserno Ostrvo, Golubincima i Sremskoj Dvorac porodice Dunđerski u Čelarevu, Patrijaršijski dvor u Sremskim Karlovcima, Vladičanski dvor u Vršcu u Dvorac u Kulpinu. Kamenici i Beočinu.

U drugoj fazi bi trebalo obnoviti dvorce u kojima su danas stanovi, smeštene izbeglice i fabrički pogoni. Ovi objekti su vrlo interesantni za turističku ponudu Vojvodine, međutim, potrebno je prvo obezbediti objekte za nove stanove i dislocirati fabrički pogon u Novom Miloševu. To su dvorci: Vlajkovac, dvorac u Aleksi Šantiću i Novom Miloševu.

Pojedini dvorci u kojima su sada škole (Veliko Središte, Konak, Temerin i Futog), administrativna asedišta raznih poljoprivrednih dobara (dvorci Sočica, Hajdučica, Fišerov Salaš, Čoka i Stari Lec), bi se mogli obnoviti u trećoj fazi a neki pretvoriti u hotele odnosno turističke centre uz uslov izgradnje novih škola i premeštanja ili izgradnje novih administrativnih sedišta poljoprivrednih dobara.

Obnovom dvoraca kroz prvu i drugu fazu dobili bi se objekti hotelsko-turističkog tipa čime bi se pružile ogromne mogućnosti za unapređenje turizma u Vojvodini, a turistička slika Vojvodine dobila bi novi izgled.

Obnovljeni, sa kapitalnim smeštajem, čuvenom vojvođanskom kuhinjom sa bezbroj specijaliteta, izvanrednim vinima i različitim sadržajima koji će privući kako domaćeg gosta, tako i strance.

U okviru dvoraca potrebno bi bilo izgraditi sportske terene (fudbalski, teniski, bezan a na pojedinim lokacijama i terene za golf) čime bi ti objekti postali veoma interesantni za pripreme sportskih ekipa i profesionalnih sportista. Nešto slično je već urađeno u Francuskoj. Takođe je neophodno obnoviti ergele, u nekima otvoriti kasina, galerije poznatih vojvođanskih slikara, pojedine pripremiti kao atraktivne objekte za lovce. Obnovljeni dvorci koji u svom okruženju imaju kapele mogu biti veoma interesantni za venčanja, kako pojedinačna, tako i kolektivna. Sve su to sadržaji koji mogu da privuku mnoge goste.