Kako Kraljevina pamti Karađorđeviće

Republika Srbija ima krunu na zastavi, njena himna poziva Boga da spasi srpskog kralja, a prestolonaslednik (mada je nejasno kojeg prestola) Aleksadar Karađorđević i njegova porodica uživaju brojne počasti. Nedavno su u Srbiju prenete mošti Kralja Petra II, a one će biti svečano sahranjene na Oplencu 26. maja. Dinastija Karađorđevića vladala je prostorima bivše Jugoslavije, najpre Kraljevinom Srba, Hrvata i Slovenaca, a zatim i Kraljevinom Jugoslavijom početkom 20. veka. Pravilo da se zajednička istorija drugačije gleda u svakoj od zemalja bivše Jugoslavije, važi i za kraljevsku porodicu, istražuje Dojče Vele.

Nikad prihvaćeni u Hrvatskoj i Sloveniji

Tvrtko Jakovina, istoričar iz Hrvatske, kaže da je ona interpretacija koja je o Karađorđevićima bila na snazi u Hrvatskoj od 1945. godine, na snazi i danas, pa je taj deo istorije u udžbenicima isti kao pre 35 ili 40 godina. Jakovina objašnjava da kraljevska porodica u odnosu javnog mnjenja deli sudbinu drugih institucija koje su postojale, a prema kojima se menjao odnos kako posle Drugog Svetskog rata, tako i posle ratova devedesetih. „Verovatno bi vam prosečan građanin rekao da je reč bila o nečemu nametnutom. Naravno, ne bi u isto vreme mogao da objasni je li dinastija Habsburgovaca došla baš hrvatskom voljom na presto, odnosno, na vlast u Hrvatskoj, međutim to i onako u takvim raspravama nije važno“, kaže Jakovina.

Hrvati dinastiju Karađorđević doživljavaju uglavnom kao srpsku dinastiju, ali ih ne zanima preterano kao deo njihove istorije. Isto je i u Sloveniji. U toj zemlji za kraljevinu vežu samo jedan pozitivan događaj, objašnjava istoričar Janez Vajs. „U godini 1920. kad je kralj Aleksandar Karađorđević osnovao univerzitet u Ljubljani, Karađorđevići su postali mnogo draži narodu, posebno eliti, ali nikada većina slovenačkog stanovništva nije prihvatila Karađorđeviće kao uistinu svoje.“

Nj.V. Kralj Petar II, britanski Premijer Vinston Èerèil i feldmaršal Montgomeri

Crna Gora: Prema političkim potrebama

U Crnoj Gori, čak, postoje dve verzije uloge Karađorđevića, tj. dve istorije, u zavisnosti od političkog ubeđenja. Zvezdan Folić sa crnogorskog Istorijskog instituta kaže da je dinastija Karađorđevića imala porodične veze sa crnogorskom dinastijom Petrovića, ali i velikodržavne pretenzije. „Poznato je da je knez Petar Karađorđević živeo 11 godina na Cetinju, uživajući gostoprimstvo svog tasta, knjaza Nikole. I pored toga, knez Petar Krađorđević je imao netrpeljiv odnos prema crnogorskom suverenu, što će najubedljivije manifestovati kad dođe na srpski presto 1903. godine. Njegov naslednik, kralj Aleksandar I Karađorđević je sa još većom žestinom bio protivnik crnogorske državne nezavisnosti“, kaže Folić. On smatra da su jedno lične relacije, a sasvim drugo delovanje na političkom terenu, pa je tako crnogorskom kralju Nikoli Petroviću, unuk koji se rodio na Cetinju – Aleksandar I Karađorđević, zabranio da se vrati u zemlju.

Crnogorski istoričar Aleksandar Stamatović potpuno drugačije interpretira taj deo istorije Crne Gore i kaže da je porodica Karađorđevića bila i crnogorska dinastija, jer je Crna Gora bila u sastavu jugoslovenske države. „U zvaničnoj korespondenciji koja se nalazi u izvorima između kralja Nikole Petrovića i njegovog zeta Petra Karađorđevića, tada već kralja Srbije, imate puno topline, izraze bratske podrške dve države srpskog naroda. Međutim, ispod te zvanične forme, zapravo, u samom vrhu, i crnogorskog i srbijanskog dvora i njihovih dvorskih kamarili bio je veliko izražen i antagonizam, iako se radilo o dve države istog naroda.“ Stamatović insistira da se, dakle, radilo o sukobu dvorskih savetnika, ali i bliskim ličnim odnosima dinastija.

Braća ili hegemoni?

Prema zvaničnoj crnogorskoj istoriji, kralju Nikoli i svima koji su bili protiv ujedinjenja sa Srbijom 1918. godine bio je zabranjen povratak u Crnu Goru, na zahtev Srbije. Stamatović se ne slaže sa ovakvim čitanjem istorije. „Crna Gora 1918. godine nije bila okupirana i raspoloženje najveće većine naroda u Crnoj Gori bilo je za ujedinjenje sa Srbijom i ostalim jugoslovenskim pokrajinama koje je, uostalom, propovedao i sam kralj Nikola,“ tvrdi on.

Folić, s druge strane, zvanične podatke crnogorske istoriografije da je na Podgoričkoj skupštini novembra 1918. tajnim glasanjem donesena odluka o bezuslovnom ulasku Crne Gore u zajedničku domovinu Srba, Hrvata i Slovenaca koristi za objašnjenje potpuno drugačijeg viđenja dinastije Karađorđević. „Nesumnjivo je da Karađorđevići za Crnu Goru predstavljaju personifikaciju velikosrpskog hegemonizma i rušitelje crnogorskog državnog zdanja“, objašnjava on.

Iako se istoričari ne slažu oko pitanja – šta su Karađorđevići značili Crnoj Gori, građane to više ne interesuje, misli i crnogorski istoričar Zvezdan Folić. „Činjenica je da pored onih koji su profesionalno orjentisani prema negdašnjoj stvarnosti kod jednog broja građana je nastupio dosta pasivan odnos prema vlastitoj prošlosti što je i razumljivo.“ Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca osnovana je 1918. godine, a 3. oktobra kralj Aleksandar Karađorđević promenio je ime zemlje u Kraljevina Jugoslavija.