SAAB - šest decenija postojanja

Kompanija SAAB (Svenska Aeroplan Aktie(B)olaget, u prevodu Švedska Avio Kompanija) osnovana je 1937. godine u švedskom gradiću Trolhatan (Trollhättan) sa osnovnim ciljem da u predvečerje Drugog svetskog rata za potrebe Švedskog Kraljevskog vazduhoplovstva proizvodi vojne i civilne avione. U to vreme, fabrika se bavila osvajanjem tehnologija, organizovanjem i modernizovanjem procesa proizvodnje, a prvi modeli aviona i lakih bombardera prorazili su kroz “dečije bolesti” koje su marljivi i preduzimljivi skandinavci otklanjali u hodu. Kao kruna razultata više godina kasnije, to je rezultovalo pojavom vrhunskih mlaznih lovaca-bombardera tipa SAAB “Draken”, “Viggen” i “Gripen”.

Saab 92

Uporedo sa razvojem i proizvodnjom aviona, tokom 1942. godine razmatrana je mogućnost da se po završetku Drugog svetskog rata rata započne i proizvodnja automobila. Već 1945. godine, na radnom stolu šefa odseka za dizajn Brora Bjurstromera nalazio se crtež u razmeri 1:25 prema kome je dužina automobila trebalo da bude 4.5 metara, međuosovinsko rastojanje 2.75 m, najviše 800 kg težine, pogon na prednjim točkovima i aerodinamički otpor vazduha za 50% manji od konkurencije.

Prvi model od drveta “jove” izrađen je u proleće 1946. godine i ofarban u crnu boju za poliranje obuće! Tokom leta iste godine napravljen je prvi prototip na uzorku od drvenog modela, a pogonski agregat je predstavljao dvocilindrični dvotaktni motor od 18KS i menjač, oba poreklom iz DKW-a. Nešto kasnije, pod pokroviteljstvom šefa za nadzor projekta Gunara Ljungstroma, predstavljeni su prvi motor i menjač u sopstvenoj izvedbi. Tim koji je učestvovao na projektu nije do tada imao iskustava u izradi automobila, ali je to nadoknađeno velikim znanjem u konstruisanju aviona koje je iskorišćeno na najbolji mogući način.

Prvi testirani prototip imao je zvaničnu oznaku 92001, interni nadimak UrSAAB (Ur=original) i za to vreme vrlo neobičan, avangardan oblik. Testiran je u strogoj tajnosti i potpunoj diskreciji tokom ranih jutarnjih sati i kasno uveče na uskim, blatnjavim šumskim putevima pri čemu je tokom proba pređeno preko 530.000 kilometara. Koeficijent otpora vazduha (CVx) sveden je na 0.32 prilikom testiranja na modelu razmere 1:10 u aerodinamičnom tunelu koji se u to vreme u automobilskoj industriji retko koristio.

Sledeći prototip 92002 unapredio je poznati švedski dizajner Siksten Sason 1947. godine. Sason je, između ostalog, potpisnik i čuvenog švedskog fotoaparata Hasselblad formata 6x6, kao i potonji dizajner Saaba 92 i još nekih kasnijih modela. Razlika između prvog i drugog prototipa je bila najvidljivija u promeni obika prednje haube prilagođene obliku motora i većeg prtljažnika. Nakon još četiri prototipa i dodatnih testiranja, sve je bilo spremno za rođenje prvenca sa etiketom Saab 92.

Saab 96 (poslednji proizvedeni primerak)

Iako je kompanija zvanično osnovana 1947. godine, prvi serijski modeli sa oznakom „92“ iz fabrike izašli su 12. decembra 1949. godine. U početku su rane serije bile u ponudi u zelenoj boji koja je preostala iz perioda Drugog svetskog rata, a u ponudi je bio dvocilindrični dvotaktni agregat od 764cm3 i 25KS, koji je razvijao maksimalnu brzinu od 105km/h i menjač sa tri stepena prenosa koji nisu bili sinhronizovani.

Tokom 1950. izrađeno je 700 primeraka, a 1953. predstavljen je Saab 92B sa većim zadnjim prozorima i prtljažnikom, kao i boljom paletom boja za karoserije, dok je 1954. ponuđen i motor sa novim „Solex“ karburatorom koji je imao 28KS. Drugo mesto na Švedskom reliju i prvo mesto na Reliju Monte Karlo 1952. za dame (Greta Molander), predstavljali su jak reklamni adut kod potencialnih kupaca i privukli pažnju konkurencije. Proizvodio se do kraja 1956. godine i dostigao produkciju od 20128 primeraka.

Saab 93 je predstavljen u decembru 1955. i u osnovnim crtama se nije razlikovao od prethodnika. Stilske izmene na karoseriji bile su delo Sikstena Sasona i najupadljivije na prednjem delu vozila sa novim farovima i otvorima za hlađenje motora. Zapremina dvotaktnog motora je bila nešto manja nego kod prethodnika, trocilindraš od 748 cm3, ali sa boljim performansama i snagom od 33KS.

Menjač je imao tri stepena prenosa (prvi stepen je bio nesinhronizovan), a kao deo dodatne opreme ponuđeni su pojasevi na prednjim sedištima 1957. godine, kada su i prednji vetrobrani iz dva dela zamenjeni vetrobranima iz jednog dela (Saab 93B). Saab 93 je bio prvi model koji je tokom pedesetih godina zvanično ponuđen američkim dilerima, pri čemu su dobri prodajni rezultati i veliki apetiti tržišta zahtevali jače verzije ove serije, poput luksuznijeg modela Saab GT750 koji je sa dvogrlim karburatorom razvijao 50KS, a uz kit koji se posebno kupovao mogao se „naštelovati“ i na 55KS.

Mada se prvi modeli novog Saab 96 nisu „na oko“ baš razlikovali od prethodnika, neka tehnička poboljšanja poput nezavisnog prednjeg vešanja i disk kočnica, unapređen upravljački sistem i jači bazni agregat od 38KS, bili su solidna osnova za permanentni razvoj koji će potrajati čitavih 20 godina, od 1960. do 1980. godine uz 547.220 proizvedenih primeraka.

Uz povećan prostor za prtljag i veći, pregledniji zadnji vetrobran, 1965. godine prednji deo je delimično redizajniran. U međuvremenu, snaga dvotaktnog trocilindraša je porasla na 38KS, zatim 1963. na 40 KS, sve dok se 1967. konačno nije pojavio četvorotaktni četvorocilindrični V4 agregat od 1.5 litara poreklom iz Forda Taunusa 12M koji je razvijao 65 KS. Takođe, menjači sa 4 brzine bili su logičan izbor za ovakav motor.

Saab Sonett MkI I Saab Formula Junior

Značajniji uspesi na relijima tokom šezdesetih i prva mesta Erika Karlsona na RAC reliju i Reliju Monte Karlo u to vreme, ustoličili su Saab kao kvalitetna i izdržljiva vozila osobenog stila i prepoznatljivog dizajna.

Karavan verzija sa oznakom Saab 95 oslanjala se u osnovi na model 96, iako je pravo poreklo vodila od poslednjih serija “93” iz 1959. godine. Kuriozitet su bila sedišta sa sedam mesta za putnike smeštena u kabini koja je imala dvoja vrata, a tehnička i dizajnerska poboljšanja uz nove motore, pratila su model 96. Do početka 1980. godine proizvedeno je preko 110.000 komada.

Saab je 1960. predstavio i prvi sportski jednosed pod nazivom “Formula junior” sa dvotaktnim motorom od 950 ccm i 95 KS. Iako se nije proslavio nekim uspesima u takmičenjima, predstavljao je dobar osnov u razvoju kasnijih takmičarskih modela.

U razvoju sportskih dvoseda posebno mesto zauzima malo poznati model “Sonett”, koji predstavlja seriju sportskih automobila koji su se u tehničkom smislu bazirali na aktuelnim serijskim automobilima, ali sa karoserijom koja je posebno obikovana.

Sonett Mk I (Saab 94) prikazan je 1956. godine na salonu u Štokholmu i pokretao ga je trocilindrični dvotaktni agregat od 748 cm3 i 58KS. Oblikovao ga je Siksten Sason, imao je gornji postroj pretežno od aluminijuma i svega je šest modela izrađeno (svi su u voznom stanju) najviše zbog promene takmičarskih pravila.

Naslednik se pojavio 1966. godine. kao Saab 97 ili Sonett Mk II. Pokretao ga je oprobani trocilindraš snage 60KS., a kasnije je ugrađen i pomenuti Fordov V4, 1.5-litarski agregat snage 65KS, a do 1970. godine proizvedeno je 1868 primeraka.

Sonett Mk III prozvodio se od 1970-1974 uglavnom za tržište SAD. Pokretao ga je 1.7 litarski motor od 65KS koji je bio u skladu sa američkim propisima o emesiji izduvnih gasova. Imao je grejače u sedištima i branike koji su mogli da se posle udara do brzine od 8 km/h nakon deformacije povrate u prvobitno stanje.

Ako je u čitavoj paleti automobila iz Trolhatana postojao model koji je suštinski izražavao karakter, osobenost, stil i avangardni pristup, bio je to bez sumnje Saab 99. Na međunarodnoj sceni je bio cenjen gotovo kod svih koji su na bilo koji način bili povezani sa automobilima, a kuriozitet je da su test vožnje prototipova obavljane u diskreciji, u zadimljenim avionskim hangarima daleko od očiju radoznalih novinara i ljubopitljive konkurencije.

Prvi put je prikazan javnosti u Štokholmu krajem 1967. godine, da bi u redovnu proizvodnju ušao u jesen 1968. godine. Vozila iz prve serije su bila opremljena četvorotaktnim četvorocilindričnim agregatima zapremine 1.5 litara i snagom od 87KS, poreklom iz britanskog Trijumfa. Tokom sedamdesetih model 99EMS sa 2.0 litre i 110KS postao je standardni izbor kupaca, sve do 1978. godine kada se pojavio i najpoznatiji Saab 99 turbo od 2.0 litre i 145 KS, sa maksimalnom brzinom od 200 km/h. Takođe, ostalo je zabeleženo da je 1979. godine Stig Blomkvist je postigao prvu pobedu u reliju sa vozilom koje je imalo turbopunjač.

Prodavao se u verziji sa dvoja i četvoro vrata u prvo vreme, a 1974. predstavljen je i prvi hedžbek kupe sa troja vrata koji je bio duži za 10 cm. O izradi prave karavan verzije ozbiljno se razmišljalo ali nikada nije došlo do zvanične realizacije. Kuriozitet u to vreme je bila i mogućnost da se na zadnji deo Saab-a 99 montira kamp kućica sa dva ležaja i kuhinjom uklanjanjem petih vrata.

Saab 99 iz 1969. godine

Uz mnogo varijanti i poboljšanja na dizajnu, ergonomiji i tehničkim novotarijama, Saab 99 se proizvodio sve do 1984. godine sa preko pola miliona proizvedenih vozila.

Naslednik sa oznakom 90 bio je u osnovi Saab 99, samo sa produženim zadnjim delom. Imao je dvoja vrata i motor od 2.0 litre i 100KS. Isporučivan je samo na evropsko tržište, a proizvodio se četiri sezone počevši od 1984. godine i za to vreme je proizvedno 25378 primeraka. Takođe, ranih osamdeseth Saab je bio proizvođač koji je prvi izbacio iz upotrebe komponente (lamele, kočione pločice i dr.) koje sadrže azbest.

Saab 900 u suštini predstavlja temeljno „renoviran“ i obnovljen Saab 99. Predstavljen je 1978. da bi naredne 1979. godine bio ponuđen kupcima sa motorima od 2.0 litre koji su imali različite performanse: od baznog sa 99KS, zatim sa dva karburatora i 106KS, direktnim ubrizgavanjem i 116KS, kao i top agregatom sa turbo punjačem i 145KS.

Karoserija je bila duža od prethodnih modela i dostigla više od 4.7 m obezbeđujući više prostora za putnike i prtljag, bolji koeficijent otpora vazduha (CVx) 0.34, vozila su bila još pouzdanija i sigurnija, agregati izdržljiviji, a izgled prednjeg hladnjaka postao je prepoznatljiv detalj koji se i danas uz različite stilizacije u osnovi nije promenio. Pojavio se i u nekoliko filmova o Džejmsu Bondu, a izloženi primerak sa snimanja pod nazivom „Srebrna zver“ moguće videti u fabričkom muzeju.

SAAB 900 Cabrio

Nakon pažljive analize tržišta SAD i primetnog interesovanja javnosti, Saab je 1986. godine ponudio i kabriolet verziju modela 900 sa 16 ventilskim turbo motorom, a početkom devedesetih savremenijim 2.1 litarskim agregatom bez turbo punjača snage 138KS. Proizvodio se još godinu dana (48.888 primeraka) posle prestanka proizvodnje modela 900, 1993. godine koji je postao najprodavaniji Saab svih vremena (908.817 primeraka), čime je i konačno završena proizvodnja originalnih, čistokrvnih „Sabova“ iz Trolhatana.

Saab 9000 CS

Naravno, za Saab 9000 se ne bi moglo reći da baš nije naslednik „porodične“ tradicije, međutim on je ipak posledica globalizacije, tržišne konkurencije i sve skupljih troškova razvoja savremenih automobila. U saradnji sa Fijatom, Lančom i Alfa Romeom, 1985. godine javnosti je predstavljen Saab 9000 koji se bazirao na istoj platformi, koristio je delove koji su bili identični i za Fijat Kromu i Lanču Temu, jedino je Alfa Romeo 164 osim pomenute šasije imala drugačije komponente. Za dizajn je bio zadužen Đorđo Đuđaro, koeficijent otpora vazduha bio je identičan prvom modelu UrSaab CVx=0.32, a u prvo vreme se prodavao model sa petoro vrata i motorima od 2.0 litre snage 130KS, odnosno 160KS sa trubo punjačem.

Limuzina sa četvoro vrata je predstavljena 1988. sa oznakom 9000CD, a cela serija sa novom skraćenicom CS je 1992. godine redizajnirana uz nove motore od kojih ćemo pomenuti 2.3 l turbo sa 200KS, zatim V6 od 3.0 litre i 210KS iz 1995., a „ultimate“ turbo verziija Saab 9000 Aero od 225KS pojavila se pred sam kraj proizvodnje ovih modela 1998. godine. Na pisti Talladega u SAD, Saab 9000 turbo je postigao 1986. rekord u brzini i izdržljivosti sa pređenih 100.000 km pri prosečnoj brzini od 214 km/h samo uz dolivanje ulja i goriva, zamene vozača i pneumatka. Do 1998. proizvedeno je pola miliona vozila.

Saab 900 (9-3) druge generacije

Saab 900 nove generacije iz 1994., bio je potpuno nov automobil dužine 4.6 metara čije su konture samo u naznakama podsećale na prethodnika. Paleta motora se zasnivala na četvorocilindrašima od 2.0 litre, snage 139KS sa 16 ventila kao i 185KS sa turbo punjačem, a u ponudi su bili i 2.5 V6 motor od 170KS i 2.3 litarski 16V od 150KS. Imao je obimnu serijsku opremu, veliki varijabilni prtljažnik, donekle neprecizan menjač, a u ponudi su bile verzije sa troje i četvoro vrata kao i kabriolet. Osvojio je brojne nagrade za dizajn, tehničke inovacije i sigurnost, oborio rekorde na stazi Talladega u SAD, međutim i pored svega nije ponovio kultni uspeh prethodnika, jer su pored očiglednog pada nekad besprekornog kvaliteta, tradicionalni ljubitelji ove nordijske marke sa prezirom odbacivali povezivanje sa GM (General Motors) korporacijom, odnosno pozajmljivanjem platforme (Opel Vectra) i ostalih komponenti.

Nakon četiri godine model sa novom oznakom 9-3 je osvežen „faceliftingom“ koji je bio uočljiviji na entrijeru nego spolja, a po prvi put je jedan turbo-dizel agregat zapremine 2.2 litre i 115KS poreklom iz GM-a (Opel Sintra) ugrađen u Saab. Pod etiketom „Viggen“ (oznaka za mlazni lovac-bombarder Saab JA37) na tržištu se pojavio pri kraju produkcije (2003.) top model od 2.3 l turbo, sa 230KS, maksimalnom brzinom od 249 km/h i ubrzanjem od 0 od 100 km za 6.4 sekunde.

Saab 9-3 cabrio (model za 2008.)

Početkom 2003. godine još uvek aktuelni Saab 9-3 druge generacije predstavljen je javnosti na salonu u Detroitu. Zajedno sa Opel Vectrom, Chevroletom Malibu i Cadillacom, „pozajmio“ je tzv. GM Epsilon platformu, doduše prerađenu u Trolhatanu, kao i common-rail dizel motor 1.9 TiD sa 120 i 150KS.

Uz bazni 1.8 litarski motor od 122KS, standardni benzinski Ecotec agregati od 2.0 litre nude se u opciji sa varijablinim turbo punjačima različitih snaga (150-210KS), dok su u ponudi i V6, 2.5 litarski motori snage 230 i 250 KS koji predstavljaju vrhunac turbo tehnologije.

Ipak, pored odličnog dizajna i mehanike, visoke sigurnosti putnika u vozilu, ovi automobili imaju prilično osetljivu elektroniku, dok kvalitet vozila nije na nivou na koji su tradicionalni kupci navikli. Problemi sa padom kvaliteta, ili boje rečeno sistem „podešavanja“ celokupne game vozila prema globalnoj GM standardizaciji, reflektovali su se i na ovaj model. Naravno, u Saab-u nisu gubili vreme, već su preduzete mere koje su u poslednjih nekoliko godina donele rezultate i vidno poboljšanje kvaliteta, a novi obnovljeni 9-3 predstavljen je javnosti juna ove godine u okviru proslave 60 godišnjice, dok se prodaja se očekuje u sezoni 2007/08.

Saab 9-7X

Saab 9-5 naslednik serije 9000, pojavio se 1998. godine kao limuzina i karavan na tzv. GM 2900 platformi, sa turbo agregatima od 2.0, 2.3 i 1.9TiD cm3. Tokom 2005. 9-5 je redizajniran što je posebno uočljivo na prednjem delu, uz još bolju zaštitu putnika (SAHR sistem za zaštitu vratnih pršljenova putnika koji i do 75% redukuje povrede) i nove tehničke inovacije posebno ako se u obzir uzme model od 2.0 l i 180 KS sa bioetanolom koji koristi mešavinu etanola 85% i benzina 15% i nadmašuje trenutno važeće ekološke zahteve, ali i uvažava sportske ambicije vlasnika. Novi 9-5 se očekuje verovatno 2009. godine na GM Epsilon II platformi.

2005. godine Saab je predstavio svoj prvi SUV srednje kategorije, luksuzni model 9-7X sa 4.2 i 5.3 V8 agregatima, pre svega za američko tržište, ali zbog vidnog interesovanja 2006. ponuda je proširena i na evropu. Takođe, Saab je u saradnji sa Subaruom predstavio za tržište Japana 9-2X, na platformi Impreze sa drugačijom karoserijom i motorima od 2.0 i 2.5 litara.

Saab je zvanični ekskluzivni partner Švedske Kraljevske porodice a jedno vreme postojalo je parterstvo sa kompanijom Scania, proizvođačem kamiona i autobusa koje je raskinuto 1995. godine.

Saab, kao i neki drugi u prošlosti nezavisni proizvođači, prolazi kroz period prilagođavanja u okviru globalnih korporacija koje razmišljaju najviše o prodaji i profitu, zajedničkim platformama i komponentama, te smanjenju troškova. Ipak, ono što ohrabruje jeste činjenica da Saab još uvek drži neprikosnovene pozicije kada su u pitanju sigurnost putnika, sopstveni razvoj turbo tehnologije, prepoznatljiv dizajn skandinavske škole i zaštita životne sredine.