Srbija i rasizam: Ko, kada i zašto?

Iako u savremenoj sociologiji ne postoji jedna opšte prihvaćena definicija rasizma, navešćemo jedno shvatanje prema kome je rasizam predrasuda zasnovana na društveno značajnim fizičkim razlikama, tačnije fizičkim varijacijama koje su članovi jednog društva ili zajednice izdvojili kao društveno značajne: najčešće, to je boja kože, ali razlika može biti i nevidljiva, recimo – krv kao prenosnik navodnik rasnih razlika. To praktično znači da je rasista neko ko veruje da su određeni pojedinci ili grupe ljudi superiorniji ili inferiorniji u odnosu na druge na osnovu navodnih rasnih razlika. Isto tako, za pojednica u svakodnevnom životu možemo reći da je rasista ako diskriminiše pripadnike drugih navodnih rasa ili o njima iznosi potcenjivačka mišljenja ili stereotipije bez obzira na to na kojoj se teoriji temelje njegova ili njena uverenja i postupci, ako takva teorija uopšte postoji.

Podsetimo na samo neke rezultate rasizma kao zvanične državne ideologije na primeru nacističke Nemače: ukupan broj Jevreja koji su u toku II svetskog rata postali žrtve ove destruktivne ideologije u posebnim koncentracionim logorima za Jevreje i druge ne-Arijevce nikada nije precizno utvrđen, ali se procenjuje na oko 5.933.900. Kada je reč o stradanju Roma tokom II svetskog rata koje još nije dovoljno istraženo, procene se kreću između 250.000 i 1.000.000 žrtava. Pomenimo i neslavnu činjenicu iz naše prošlosti koja se teško može naći u zvaničnim udžbenicima istorije: naime, tokom II svetskog rata okupirana Srbija i Banat bili su prvi delovi Evrope u kojima je ostvaren nacistički ideal „Judenrein“ („očišćen od Jevreja“). Istini za volju, iako su u okupiranoj Srbiji sa Nemcima kontinuiranu saradnju održavali samo ljotićevci i Specijalna policija, dok je u nadležnosti Nedićeve administracije i Specijalne policije bilo prikupljanje i transportovanje Jevreja do logora, Nedićeva „Vlada nacionalnog spasa“ je donevši „Uredbu o Jevrejima i Ciganima“ na sebe samostalno preuzela zadatak „čišćenja Srbije od Jevreja, odmetnika i Cigana“. Sa druge strane, istorija beleži brojne primere izuzetne humanosti i altruizma običnih pojedinaca, ne-Jevreja, mahom pripadnika većinskog srpskog stanovništva, prema svojim sugrađanima Jevrejima tokom II svetskog rata...

Vratimo se savremenoj Srbiji. Rezultati nekih istraživanja potvrđuju postojanje različitih oblika rasizma u Srbiji tokom 90-ih godina prošlog veka, ali i danas. Reč je najpre o različitim oblicima antisemitizma kao što su: antisemitske akcije, objavljivanje antisemitske literature, prisustvo antisemitizma u štampi, elektronskim medijima i na Internetu. Neki istraživači uočavaju i analiziraju i fenomen poricanja i potiskivanja tradicionalnog antijudaizma ali i antisemitizma u okviru Srpske pravoslavne crkve. Pored pomenutih oblika rasizma usmerenih prema Jevrejima, istraživanja ukazuju i na postojanje različitih oblika rasizma prema pripadnicima romske populacije, tačnije, na postojanje različitih oblika antiromizma kao što su: diskriminacija pripadnika romske manjine, fizički napadi na pripadnike romske manjine i antiromizam prisutan u štampi, elektronskim medijima i na Internetu. Podsetimo na svirepo ubistvo trinaestogodišnjeg Roma Duška Jovanovića koje se dogodilo u centru Beograda 1997. godine. Dečaka su na smrt pretukli maloletni „skinhedsi“, a ovo svirepo ubistvo kao kulminacija sveukupnog diskriminatorskog tretmana neromske većine prema Romima tokom 90-ih godina u javnosti je označeno i priznato kao ubistvo na rasnoj osnovi.

Kada je reč o rezultatima brojnih istraživanja etničke distance i stavova prema različitim nacionalnim i etničkim grupama u Srbiji tokom 90-ih godina i danas, ukratko, može se zaključiti da je etnička distanca naglo porasla tokom 90-ih godina, eskalirala krajem 90-ih godina, počela da opada u kratkom periodu nakon petooktobarskih promena, ali je u poslednjoj deceniji u porastu. To praktično možemo ilustrovati ovako: prema nekim istraživanjima, najveću socijalnu, etničku, pa i rasnu distancu ispitanici iskazuju prema Albancima, Hrvatima, Romima, Muslimanima, a u poslednje vreme i prema Kinezima. Ipak, moramo primetiti da kada je istraživanje socijalne i etničke distance u pitanju, slična klima vlada i u zemljama regiona, ali i Evrope. Tako je u protekloj deceniji u zemljama Evropske unije zabeležen znatan porast nasilja koje je motivisano baš rasizmom, upozoravaju istraživači ovog fenomena. Zbog čega su onda (samo) Srbi rasisti?; tačnije, da li su optužbe da su Srbi rasisti opravdane uprkos navedenim istorijskim činjenicama? I otkuda uopšte rasizam na sportskim manifestacijama u Srbiji danas?

Može se reći da je takozvani stadionski ili tribinski rasizam zasigurno fenomen novijeg datuma bar kada je Srbija u pitanju. Za sada nisu poznata sistematska istraživanja ove pojave kod nas, ali je jasno da ovaj fenomen intrigira kako sociologe sporta, socijalne psihologe i predstavnike sedme sile, tako i sāme sportiste, ali i celokupnu javnost.

Podsetimo na rasistički ispad koji se dogodio 2005. godine na polufinalnoj utakmici košarkaškog prvenstva Srbije i Crne Gore između Partizana i Crvene Zvezde. Kako je zabeleženo, košarkaški sudija Branislav Mrdak je tokom utakmice, na pitanje Tundžija Avodžobija zašto mu je dosudio faul, tamnoputom nigerijskom igraču Crvene Zvezde odgovorio: „Umukni crnčugo!“. Ovaj rasistički ispad osudio je Beogradski centar za ljudska prava u saopštenju pod nazivom Rasizam u sportu podsećajući da su Srbija i Crna Gora potpisnice međunarodne Konvencije protiv ispoljavanja svih oblika rasne diskriminacije i da je stoga država dužna da preduzme razumne i odgovarajuće mere kako bi se bez odlaganja sprovela politika koja teži ukidanju svih oblika rasne diskriminacije. Još jedan rasistički ispad usmeren na tamnoputog igrača, ovoga puta reč je o igraču čačanskog Borca, Majku Temvanjeri, dogodio se u Čačku oktobra 2006. godine na fudbalskoj utakmici Borac – Voždovac. Tridesetak mladih ljudi, tačnije, navijača – huligana, na istočnoj tribini je stavivši kese preko glava imitiralo Kju kluks klan, ispruženom desnom rukom i skandiranjem pozdravljali su Hitlera, a transparenti na ogradi bili su namenjeni Majku Tamvanjeri: „Odlazi odavde jer ovde te niko ne voli“, „South will rise again“. Na zapadnoj tribini čačanskog stadiona publika je glasno negodovala protiv takvog ponašanja ove ekstremističke navijačke grupe, pa je po naređenju policije grupa napustila stadion. Inače, kao što je praksa svuda u svetu, probleme rasnih, nacionalističkih i šovinističkih izgreda na sportskim terenima moguće je rešiti isključivo oštrim sankcijama. Tako je, na primer, zbog uzvikivanja slogana koji izazivaju nacionalnu, rasnu i versku mržnju i netrpeljivost („Nož, žica, Srebrenica“, „Napolje sa Turcima“ itd.) na fudbalskoj utakmici Rad – Novi Pazar 2006. godine, beogradska policija privela 154 navijača Rada. Podsetimo i na incidente koji su pokrenuli javne rasprave među domaćim sociolozima i sportistima, a koji su se odigrali 2012. godine u Kruševcu na utakmici mladih reprezentacija Engleske i Srbije. Posle incidenata iz Evrope su stigle optužbe da su Srbi rasisti i da ih zato treba isključiti iz evropskih fudbalskih takmičenja.

Domaći istraživači ovog fenomena složni su u oceni da je rasizam problem celog društva, a ne samo fudbala, ali da uprkos ovim incidentima u Srbiji ne vlada takozvani sistemski rasizam. Tako se smatra da je rasizam na fudbalskom terenu, a i na tribinama jedan segment uobičajenog, prirodnog repertoara vređanja i među igračima međusobno, ali i od strane navijača. Često objašnjenje tribinskog ili stadionskog rasizma vezuje se za takozvani „rasizam iz uvoza“, odnosno za činjenicu da su grupe navijača svuda u svetu veoma često rasistički i šovinistički nastrojene, pa je divljanje na tribinama, oponašanje majmuna kako bi se vređali tamnoputi igrači itd., zapravo jedna vrsta uvezenog „zapadnog proizvoda“ ili jedna od manifestacija globalizacije. Primeri su brojni. Podsetimo da je 2012. godine Disciplinska komisija Italijanskog fudbalskog saveza kaznila Juventus sa 20.000 eura zbog rasističkog ispada njegovih navijača, odnosno vređanja tamnoputog napadača Intera Marija Balotelija. Zabeleženo je i to da je jednu utakmicu Juventus morao da igra pred praznim tribinama jer je kažnjen posle još jednog rasističkog ispada navijača koji su tokom utakmice protiv Intera pevali „Crni Italijan ne postoji!“.

Dakle, bez obzira na to da li se objašnjenje tribinskog rasizma krije u „rasizmu iz uvoza“ ili u uobičajenom repertoaru vređanja među igračima i navijačima u sferi iracionalnog, možemo da se složimo sa tvrdnjom da istorijske činjenice vezane za oblike rasizma u Srbiji tokom II svetskog rata nemaju mnogo veze sa savremenim fenomenom rasizma u sportu. Pobrojani oblici rasizma u Srbiji prisutni i danas nemaju sistemsku bazu, pa se ni oni ne mogu dovoditi u čvrstu vezu sa tribinskim rasizmom. Ipak, ono što je zajedničko svim ovim obicima rasizma jeste neprihvatanje „drugog“ i „drukčijeg“, bez obzira da li je reč o tamnoputom igraču ili Romu iz nehigijenskog naselja i to u kontekstu našeg društva u kome je, kako rezultati istraživanja pokazuju, etnička, socijalna, pa i rasna distanca povećana tokom poslednje decenije. To neprihvatanje i nerazumevanje različitosti nalazi se u osnovi problema rasizma, ali i u osnovi formiranja i menjanja identiteta svakog pojedinca. Tek tumačenje stadionskog rasizma u ključu neprihvatanja „drugog“ i „drukčijeg“ omogućava da razumemo zašto navijači na rasnoj osnovi vređaju tamnopute igrače suparničkog tima, dok tamnopute igrače tima za koji navijaju ne vređaju jer su „njihovi“ iako su „drukčiji“.

Dakle, možemo da zaključimo da optužbe da su Srbi rasisti nisu opravdane, ali da to ne znači da je tribinski rasizam pojava protiv koje se ne bi trebalo boriti sistemski i sistematski, izuzetno oštrim sankcijama. Naprotiv.