Manastir Sopoćani

Ugled manastira osiguran je tako što su u njemu sahranjeni sam ktitor, njegova majka kraljica Ana Dandolo, njegov otac Stefan Prvovenčani i još jedan Nemanjić, Đorđe, veliki knez i kralj Duklje a Urošev brat od strica. Uskoro nakon Kosovske bitke 1389. manastir su razorili Turci pa ga je obnovio despot Stefan sa posebnim naglaskom na ojačavanje zidina. Zbog turskog nasilja u XVI veku monasi su morali da beže u zabačeni manastir Crnu Reku. Krajem tog veka Sopoćani su ponovo aktivni i tako je sve do 1689. i Velike Seobe kada su Turci popalili manastir progoneći Srbe koji su se digli protiv njih. U narednih dva i po veka manastir se nalazio u jadnom, polusrušenom stanju da bi konačno bio obnovljen 1929.

Iako spolja izgleda kao trobrodna bazilika, crkva Sv Trojstva je ustvari jednobrodno zdanje čije su pevnice i bočne kapele docnije spojene u jednu celinu. Visoka crkva sa proporcionalno malom kupolom, sa zidovima koje krase samo jednostavni romanički prozori i arkade, postigla je svojim izrazom utisak visine i veličine koji će kopirati zadužbine narednih srpskih kraljeva.

Otvorena spoljna priprata sa trospratnim zvonikom podignuta je u doba kralja Stefana Dušana. Kako je tek nedavno obnovljena, u njoj se nalazi tek po koji ostatak stare freske. Stupajući u unutrašnju pripratu opažamo veličanstveni sopoćanski živopis koji ga je proslavio širom sveta. Na severnom zidu nalazi se predstava Smrti kraljice-majke Ane Dandolo: položena na odar ona je okružena sinom Urošen i unucima Dragutinom i Milutinom, dok Uroševa supruga Jelena kleči u prvom planu; Hrist i Bogorodica primaju kraljičinu dušu. Stojeći portreti porodice kralja Uroša mogu se videti i na istočnom u južnom zidu. Bočne kapele posvećene su Svetom Stefanu, zaštitniku loze Nemanjića, i Svetom Simeonu Mirotočivom, tj. Stefanu Nemanji, osnivaču dinastije. U ovoj potonjoj mogu se videti scene iz njegovog žitija.

U naosu se nalazi najstariji živopis (izrađen oko 1273/4.) koji se smatra vrhom ne samo srpskog već i celokupnog evropskog likarstva tog doba. Izražajna snaga i gracilnost, svetle boje i hrabro osmišljene kompozicije održavaju živim duh klasične starine i time čine preteču italijanske renesanse. Ova izuzetna ostvarenja omogućila su Sopoćanima da se nađu na listi zaštićene svetske kuturne baštine UNESKO-a. Treba zamisliti kako je raskošno izgledala unutrašnjost ovog hrama pre no što je nestala pozlata pozadine i skoro polovina fresaka. Kako su kompozicije izuzetno velike ima ih relativno malo. Najupečatljivija je predstava Uspenja Presvete Bogorodice koja ima velike sličnosti sa već spomenutom kompozicijom smrti Ane Dandolo. Centralno mesto ove raskošne kompozicije zauzima Hrist sa dušom Bogorodice u naručju. Izdužene figure svetaca koje se nižu u donjoj zoni odaju utisak istovremene fizičke snage i duhovne mudrosti. Uobičajena ktitorska kompozicija nalazi se na južnom zidu.