Sto godina bioskopa u Beogradu

Precizan datum nije utvrđen, jer nisu sačuvana izdanja dnevnih novina iz tog perioda, ali se smatra da je to bio 13. decembar, prema podacima istoričarke filma Bose Slijepčević.

Bioskop se zvao "Grand" i radio je u hotelu "Pariz" vlasnika Svetozara Botorića, koji je nešto kasnije postao i prvi srpski producent.

Beograđani su prvi put videli pokretne slike samo pola godine nakon što je u Parizu održana svetska premijera novog čuda tehnike. U kafani "Zlatan krst" na Terazijama 6. juna 1896. gostovao je Kinematograf braće Limijer, što je bila i prva projekcija na Balkanu, a taj datum se obeležava kao Dan Jugoslovenske kinoteke.

Nastupio je period putujućih bioskopa kada su se projekcije organizovale pod šatrama na nekoliko dana ili meseci, u zavisnosti od interesovanja publike.

Prema podacima koje navodi upravnik Arhiva kinoteke Aleksandar Erdeljanović, u Beogradu su filmove prikazivali Edisonov vitaskop, Prvi srpski kinematograf (krajem 1900.), Lifka bioskop, Kinematograf Franca Prohaske, Mađarsko naučno pozorište Uranija, Nartenov bioskop, Rojal bioskop Bore Jelkića, Bahmajerov Grand elektro bioskop.

Hotel "Pariz" bio je moderan i otmen po standardima s početka 20. veka, imao je parno grejanje, električno osvetljenje, ventilaciju i telefon.

Bioskop je smešten u kafanu u parteru, sa 120 stolova, za kojima se tokom projekcije posluživala hrana i piće. Kako je prostorija bila duga, platno je postavljeno po sredini, a publika je sedela sa obe strane.

Erdeljanović ukazuje da je zbog toga polovina publike gledala dobru sliku, a ostala nešto bleđu i morala je da išćitava naopako slova sa natpisa između scena. Da bi platno bilo što više providno, pred svaku projekciju polivano je vodom.

U prvo vreme međunatpisi nisu prevođeni na platnu, nego ih je na srpskom izvikivao ovlašćeni tumač.

Izgleda da zaljubljenicima u novu atrakciju sve to nije puno smetalo i da je posao cvetao, sudeći po tome što se Botorić već 1911. godine upustio i u producentske vode, snimivši prvi srpski igrani film "Život i dela besmrtnog vožda Karađorđa".

Do tada je prikazivao uglavnom filmove najveće svetske kuće "Braća Pate", kao ekskluzivni zastupnik te francuske firme za Srbiju i Bugarsku. Redovni program imao je po osam "tačaka", a izbor filmova karakterisala je patriotska tendencija.

Prilikom iznajmljivanja filmova od Pateovog predstavništva u Budimpešti, Botorić je insistirao da u svakom "paketu" bude filmova o Srbiji ili sa područja južnoslovenskih zemalja.

Erdeljanovih ističe da je već u maju 1909. u "Grandu" prikazivan Pateov film "Srpska vojska", koji je snimljen u jesen prethodne godine za vreme Aneksione krize u Bosni. Pored francuskih, na repertoaru su bili i filmovi iz Italije, Danske, Nemačke, Amerike i Rusije.

Projekcije je pratila raznovrsna živa muzika, od pijanista do pleh orkestra, a ostalo je zabeleženo da su u "Grandu" svirali i tamburaši.

Za kratko vreme, do 1914. godine, Beograd je dobio čak 14 pravih bioskopa.

Botorić je stradao u Prvom svetskom ratu, kao talac u logoru. Njegov filmski fond razvučen je na razne strane i pronađen tek pre nekoliko godina u arhivu u Beču.

Bioskop "Pariz" radio je i između dva svetska rata, a srušen je 1948. godine.

Ostalo je sećanje na pionirsko doba srpske kinematografije. Tim povodom u Muzeju kinoteke 12. decembra (od 16 časova) biće prikazan izbor starih filmova, iz 1908. i 1909. godine.