Faruk Šehić - "Knjiga o Uni"

Kako nam se bliži stogodišnjica početka Velikog rata i poduhvata Gavrila Principa, vreme Jugoslavije vraća se u modu. Nekako nam se ideja bratstva i jedinstva (ako zanemarimo partijski sistem) kada smo svi bili isti, ljudi od krvi i mesa, više dopada od ovoga što nam se upravo događa. Vreme stvaranja i raspada Jugoslavije inspirisalo je mnoge umetnike. Među njima je i Faruk Šehić, dobitnik nagrade „Meša Selimović“ za roman "Knjiga o Uni".

"Knjiga o Uni" mogla bi se okarakterisati kao ispovedni roman koji se bavi temama prolaznosti i besmrtnosti. Roman počinje hipnotičkim transom glavnog junaka, Mustafe Husara, koji se vraća u prošlost i na taj način traga za identitetom. Njegova ispovest deli se na dve narativne niti. Prvu celinu čini predstava rata, dok je druga posvećena dobu mira i nevinosti stare Jugoslavije. Ta dva sveta međusobno su suprotstavljena stilski, tematski i konačno ideološki.

U odnosu na većinu književnih dela koja se bave raspadom Jugoslavije, Šehić je zaobišao bojišta, pucnjave i rovove i rat prikazao kroz prirodu oko Une. „Bilo bi logično da se na početku vratim tamo odakle smo došli. U vodu od koje smo sazdani.“ Kao odgovor na unutrašnji svet junaka, romanom dominiraju prizori reke, zvezda, šume, tako da Una i njene vode deluju skoro fantastično. Slike prirode teraju nas da opipamo scenografiju njegovog dela. Skoro da nas njegovi ožiljci mogu zaboleti, skoro da možemo mirisati reku, tuđe telo. Osećanja melanholije i sreće, vizije prošlosti i sadašnjosti, književnosti i stvarnosti kao odjek života reke stvara emotivni lavirint u kojem se glavni lik nalazi.

Bujna, besmrtna vizija potonulog sveta otvara slojeve mašte, zbilje, sećanja i naslućivanja. Otuda Una simbolizuje ogledalo koje odražava podsvest, duševni i fizički život na čijem nas cilju neprikosnoveno čeka smrt, odnosno, rat. Slika rata u kontrastu je sa životom u reci i oko nje, a taj sukob gradacijski raste preko podele naroda Jugoslavije do konačnog cepanja unutar Mustafe Husara. „U mojoj rani na podlaktici živi i jedan lik suprotan meni – crnoputi Gargano, garave kose i plamenih očiju, nekad zamijenimo identitete, ali se meni to ne sviđa, jer je svijet viđen kroz njegove naočale još gori i mračniji od mog.“ Gargano predstavlja njegov alter ego koji priča o zločinu i ubistvu dok Husar naginje sećanjima iz lepše prošlosti.

„Ubijao sam zato što sam želio nadživjeti Haos. Kad pucaš, lagan si k'o pero i od tog zadovoljstva momentalno bi se mogao odvojiti od zemlje, zalebdjeti...“ Realnost rata čitalac posmatra iz perspektive lika koji je ujedno ubica i žrtva. „Ja nisam ja ponekad. Onaj drugi sam istinski ja. Onaj iz sjenke. Onaj iz vode.“ Niko ga ne tera da sudi čiji je stav ispravniji. Niko ga ne tera da bira strane. Sukob između dobra i zla, između fizičke stvarnosti i sveta ideja vodi se od samog početka, a knjiga nas polako nosi do moćnog klimaksa u kome se obe strane mešaju. Borba s „neprijateljem“, prerasta u borbu sa samim sobom. Kada ubija nekog s druge strane linije, Gargano ubija ljudski lik i u tom momentu suočava se sa ništavilom. „All those moments will be lost in time, like tears in rain.“

"Knjiga o Uni" može se čitati i kao roman o odnosu smrti naspram imaginacije kao obliku života, kao roman o sećanju. Za Šehića sećanje ima oblik mita, u kojem se ukidaju granice vremena. Sećanje je i oblik identiteta; ono se spaja s ličnom i kolektivnom istorijom kao tvornicom čoveka i nacija. Stranice knjige popunjavaju neobične biljke i ribe, bogovi reke, čudovišta iz vode i oni su vesnici doba mašte kao prvo i poslednje utočište ljudi. „Ipak, sve to je stvarno, čitav red riječi koji opisuje rijeku, i rijeka koja želi potvrditi svijet, naš svijet sklon cikličnom nestajanju.“

Snaga ovog romana nalazi se u čudesnom svetu gde se priroda, mašta i detinjstvo spajaju s materijalnim svetom sklonom uništenju. Faruk Šehić je čovekovu svest raslojio u ogledalima u kući strave i užasa tako da dobijemo kubističku sliku lika i konačno knjige. Ali to je način da se stvori velika umetnost. Suočavanjem sa stvarnošću iz naše podsvesti izlazi najlepše. „Tako će naše najjače oružje postati snovi i umjetnost.“