Ekstremizam u Srbiji

U javnosti raširen odnos prema Petom oktobru, odnosno prema prethodnom režimu, dosta govori o odnosu prema ekstremizmu. Prenaglašavanje značaja Miloševića kao ličnosti, pridavanje najveće uzročne specifične težine njegovom delovanju, zanemarivanje strukturalnih pretpostavki socijalističke vlasti  i njene izolacionističke spoljne politike odgovaraju obrascu «diktator-žrtve» i sadašnjoj oficijelnoj ideologiji kojom se legitimiše današnja jagma oko plena. Kao što se u Nemačkoj nekada nastojalo da se glavni teret krivice prebaci na Hitlera, da bi se rehabilitovale elite koje su podržavale nacistički program, ovde se Milošević proglašava za prevashodnog krivca, čime se skreće pažnja sa etničkog nacionalizma, onih koji su ga stvarali i širili, sa njegovih društvenih pretpostavki i sa njegovih rezultata. Na taj način se pitanje ekstremizma svodi na problem jednog čoveka, čime se zamagljuje otvaranje pitanja odgovornosti. Uloga Miloševića zamenjuje pitanje uloge elita, a razlika između Nemačke i Srbije jeste u tome što se u Adenauerovoj vladi nisu našli Hitlerovi saradnici, dok saveznici Miloševićeve i dr Karadžićeve politike danas vladaju Srbijom. Kao što konzervativni nemački istoričari preko osporavanja teze o Hitleru kao o slabom diktatoru pokušavaju da odgovornost sa elita i sa grupa prenesu na pojedinca, tako i današnji srbijanski analitičari preko zaokupljenosti ulogom Miloševića nastoje da spreče otvaranje bolnih ali nezaobilaznih pitanja.

Desni ekstremizam je do kraja osamdesetih godina bio suzbijan monopolskim levim komunističkim ekstremizmom. Danas je komunizam nepovratna prošlost, a ulogu ranijeg internacionalizma preuzeli su globalizatorski procesi. Budući da su oni neuskladjeni i po mnogo čemu protivrečni, dolazi do trvenja izmedju aktera; ove napetosti  pacifikuje logika multinacionalnog kapitala, a snaži ih njegova kontinentalna ili regionalna homogenizacija. S obzirom na svoju nadmoć, globalizacijski procesi variraju izmedju “Trećeg puta” i konzervativnog liberalizma; njihova snaga lišava ih iskušenja fašizacije. Istočno-evropski etnonacionalizmi posebno su podložni iskušenjima fašizacije i drugih desnih oblika ekstremizovanja; najpoznatiji primeri ovih poslednjih su masovni ratni zločini i politika “etničkog čišćenja”. Napetosti izmedju vodećih svetskih protagonista globalizacije otvaraju odredjen, mada neveliki, prostor za manevrisanje ne samo domaćih liberala nego i desnih ekstremista; u svojoj navodnoj odbrani Evrope od američke dominacije ovdašnji ekstremisti zagovaraju svojevrsnu desničarsku viziju, bližu dr Gebelsovom vidjenju novog evropskog poretka u smislu bele Evrope Karla Velikog nego sadašnjem zapadno-evropskom desnom ekstremizmu, a posve udaljenu od visokih načela Evropske Unije. Navodno evropejstvo srbijanskih desnih ekstremista često jeste drugo ime za apologiju uskogrudog etničkog pa i verskog fundamentalizma, za samodovoljnost i za odbijanje saradnje sa susedima ili za osporavanje novih standarda na planu zaštite ljudskih prava. Dok je osnovni ideološki instrument evropskog neofašizma poricanje holokausta, ovde se   kao analogon javljaju ratni zločini koje su počinili pripadnici vlastite grupe. Zločine su, po definiciji, uvek činili drugi. Ova vrsta srbijanskog “evropejstva” izražava se u anti-amerikanizmu i osporavanju regionalnih integracija, opravdavajući na taj način raniju etnonacionalističku politiku i sadašnja manje ili više oprezna zagovaranja ekskluzije drugačijih povezana sa zagovaranjem regresivnog razvoja, ili, bar, usporavanja društvenih reformi.

Srbijanski desni ekstremizam pokušava da koristi podele izmedju sila u meri u kojoj veoma smanjeni resursi zemlje uopšte omogućavaju relativno autonomnu spoljnu politiku. Posle Petog oktobra nije više isplativo na način dr Šešelja otvoreno uspostavljati kontakte sa opcijama koje predstavljaju političari poput Le Pena ili Žirinovskog. S druge strane, praktični uticaj evropskih podela vidi se u dosta jasnoj podršci pojedinih sila kandidatu desnice na predsedničkim izborima i u kontaktima sukobljenih frakcija beogradske vlasti sa inostranim činiocima, što je bilo posebno vidljivo u toku tzv. “DOSovskih afera”, kao što je bio slučaj sa “aferom Perišić”. Odsustvo iole ozbiljnijeg reagovanja evropskih sila na otvoreno aneksionističke izjave prema Bosni i Hercegovini koje je predsednik Jugoslavije dao u kampanji za izbor predsednika Srbije pokazalo je da Evropa u slučaju Srbije toleriše ono što ne bi trpela kada bi se pojavio bilo kakav signal nekih francuskih pretenzija prema Valoniji ili nemačkih prema Austriji. Kao da se smatra da je od balkanske zemlje nerealno očekivati ponašanje primereno savremenim evropskim kriterijumima. Ovakvim pristupom Evropa snaži ovdašnji desni ekstremizam i ne pospešuje stabilizaciju regiona. U ovom kontekstu, a s obzirom na unutrašnje prilike, možda nije nepovoljno  što Srbija više ne predstavlja vitalno pitanje ni za jednu silu, što joj znatno ograničava mogućnost manevrisanja u spoljnoj politici. Na idejnom planu zagovaranje Americi protivstavljene Evrope obeležene desničarskim regionalizmom pogoduje onima medju ovdašnjim političarima koji bi želeli da u Evropu udju kao samosvojni i samodovoljni Srbi, a ne u zapadno-balkanskom paketu. Osnov za poricanje mogućnosti saradnje sa susedima koji su prirodni saradnici Srbije traži se u desnom evropskom anti-amerikanizmu, pri čemu srbijanska desnica u svom zalaganju za istrajavanjem neproduktivne rasparčanosti regiona, što je drugo ime za balkanizaciju,  pokazuje uočljiv desničarski provincijalizam.  Ovde protivnici nisu vlada SAD niti gastarbajteri, nego inorodnici u sopstvenoj zemlji i oni koji se protive fašizirajućim nastojanjima. Ne postoji strategija koja bi se ugledala na u Evropi izvedeno preplitanje francuskih i nemačkih poslova koje je učinilo nemogućim sukob izmedju ovih nacija.

Uporište za uskogrudi desni ekstremizam traži se u odnosu prema nekadašnjem internacionalizmu koji posve nalikuje pokušajima da se rehabilituje nacizam kao navodno razumljiv reaktivni odgovor na komunističku opasnost sa Istoka. Po ovome srbijanski ekstremisti podsećaju na neonaciste u Nemačkoj ili na Čurku u Madjarskoj i Tudora u Rumuniji, pri čemu nasledje nedavnih ratova čini znatno opasnijim njihov destabilizatorski potencijal. Nacionalizam se na Balkanu dokazuje preko ubijanja.

Etnonacionalizam, kao najrašireniji oblik desnog ekstremizma u današnjoj Srbiji, snaži se osećanjem nacionalne ugroženosti i strahom od brutalne privatizacije, odnosno strepnjama od masovnih  otpuštanja i  gubitkom sigurnosti velikih grupa stanovništva koje su objektivno nedorasle modernoj takmičarskoj tržišnoj privredi. U tom smislu slabljenje pretpostavki za nacionalistički ekstremizam umnogome jeste drugo ime za problem socijalnih prava, koja se u današnjim brojnim raspravama o ljudskim pravima u Srbiji uveliko zanemaruju.