Kako naučnici znaju da se dogodio najtopliji dan od početka merenja?

Značenje izraza "rekordna vrućina" zavisi od toga s čim se temperatura poredi. Hiljade meteoroloških stanica širom sveta neprekidno prate temperaturu. Na nekoj lokaciji može biti zabeležen rekord ako izmerena temperatura premaši prethodni maksimum za određeni dan, mesec ili godišnje doba.

Naučnici određuju i regionalne i globalne temperaturne rekorde kombinovanjem podataka meteoroloških stanica, brodova i okeanskih bova, a zatim izračunavaju prosečne vrednosti za veća područja.

Koliko daleko u prošlost sežu ta poređenja zavisi od baze podataka koja se koristi. Najstariji kontinuirani niz merenja temperature na svetu je Serija podataka o temperaturi centralne Engleske (Central England Temperature Data Series), koja postoji od 1659. godine.

Međutim, tri najpotpunije baze podataka – koje vode američki Godardov institut za svemirske studije (Goddard Institute for Space Studies), Nacionalni centri za informacije o životnoj sredini (National Centers for Environmental Information) i britanski Hadlijev centar Meteorološke službe (Met Office Hadley Centre) – sistematski beleže temperature od 1880. godine.

Na tim podacima zasnivaju se tvrdnje poput: "Poslednja decenija bila je najtoplija otkad postoje merenja."

Iako je Zemlja tokom svoje 4,5 milijarde godina duge istorije prolazila kroz toplija razdoblja i ekstremne temperature, današnje zagrevanje izuzetno je u kontekstu poslednjih 12.000 godina, koliko traje ljudska civilizacija.

Kako znamo kakva je klima bila pre ljudi i termometara?

Da bi rekonstruisali klimu iz daleke prošlosti, naučnici koriste prirodne zapise poznate kao klimatski arhivi. Oni omogućavaju rekonstrukciju dugoročnih promena temperature, padavina i sastava atmosfere.

Takvi arhivi uključuju ledena jezgra, godove drveća, okeanske sedimente i fosile.

"Oni čuvaju informacije o temperaturi, količini padavina i sastavu atmosfere koje sežu hiljadama, pa čak i milionima godina unazad", rekla je u razgovoru za DW klimatološkinja Friderike Oto, osnivačica istraživačke grupe Svetska atribucija vremenskih pojava (World Weather Attribution – WWA).

tcsaba/Shutterstock

Najduži kontinuirani zapis iz ledenih jezgara potiče s Antarktika i obuhvata period duži od milion godina. U drevnim mehurićima vazduha zarobljenim u ledu istraživači mogu izmeriti nekadašnje koncentracije ugljen-dioksida u atmosferi.

"Budući da poznajemo fizičke zakone koji upravljaju klimatskim sistemom, možemo koristiti i klimatske modele kako bismo videli kako promene različitih faktora utiču na klimu i vremenske prilike", kaže Oto.

To je naučnicima omogućilo da utvrde da su više koncentracije gasova staklene bašte kroz istoriju Zemlje bile povezane s višim globalnim temperaturama. Pre oko 56 miliona godina velike količine ugljenika dospele su u atmosferu, verovatno zbog vulkanske aktivnosti i oslobađanja metana iz okeanskih sedimenata, što je izazvalo snažno globalno zagrevanje.

Razlika u odnosu na današnje klimatske promene jeste u tome što je sadašnje zagrevanje posledica sagorevanja fosilnih goriva koje uzrokuje čovek i odvija se mnogo brže nego u bilo kojem periodu tokom poslednjih milion godina, navodi NASA.

Kako naučnici znaju da li je toplotni talas trend ili izuzetak?

Klimatolozi analiziraju podatke prikupljene tokom više decenija kako bi razlikovali dugoročne klimatske promene od uobičajenih vremenskih oscilacija. Jedna izrazito topla godina sama po sebi nije dokaz da postoji trend. Međutim, što su nizovi podataka duži, statističke analize i klimatski modeli pouzdanije otkrivaju trajne obrasce.

"Traži se doslednost. Traži se podudaranje svih dostupnih dokaza", kaže klimatolog Džerald Majls sa Univerzitetskog koledža u Dablinu.

Naučne institucije širom sveta – među njima NASA, američka Nacionalna uprava za okeane i atmosferu (NOAA) i evropska služba Kopernikova služba za klimatske promene (Copernicus Climate Change Service) – prate globalne temperature koristeći različite metode i skupove podataka. Uprkos razlikama u pristupu, sve dolaze do istog zaključka: Zemlja se zagreva, a poslednje godine spadaju među najtoplije otkad postoje merenja.

Naučnici koriste i takozvane atribucijske studije kako bi procenili koliku ulogu klimatske promene imaju u nastanku ekstremnih vremenskih pojava. Pomoću klimatskih modela upoređuju verovatnoću i intenzitet nekog događaja u današnjoj klimi s hipotetičkim svetom u kojem nema zagrevanja izazvanog ljudskim delovanjem.

Istraživačka grupa Svetska atribucija vremenskih pojava (World Weather Attribution – WWA) primenila je upravo takvu analizu na evropski toplotni talas iz juna 2026. godine. Zaključili su da je reč o najintenzivnijem toplotnom talasu koji je dosad zabeležen na analiziranom području. Takve temperature, prema njihovim procenama, bile bi gotovo nemoguće u klimatskim uslovima iz 1976. godine, koja se u Evropi dugo smatrala jednom od najtoplijih

Na koje pokazatelje treba obratiti pažnju u vremenskoj prognozi?

Sama temperatura vazduha ne pokazuje u potpunosti kako vrućina deluje na ljudski organizam. Zato meteorološke službe objavljuju i podatak o subjektivnom osećaju temperature, odnosno koliko je stvarni osećaj toplote.

U Sjedinjenim Američkim Državama koristi se indeks toplote (heat index), koji uzima u obzir temperaturu i vlažnost vazduha. Britanska Meteorološka služba (Met Office) u procenu ljudskog doživljaja temperature uključuje i uticaj vetra.

Zašto visoka vlažnost vazduha čini da nam je još toplije?

Kada je vazduh veoma vlažan, sadrži više vodene pare, zbog čega znoj sporije isparava s kože. Time se smanjuje sposobnost organizma da se hladi, pa ista temperatura deluje znatno toplije nego u suvim uslovima.

Naučnici za procenu opterećenja organizma koriste i takozvanu temperaturu vlažnog termometra (wet bulb temperature). Ona se meri tako što se rezervoar termometra obavije vlažnom tkaninom. Kako voda isparava, termometar se hladi – na isti način na koji isparavanje znoja hladi ljudsko telo.

Što se temperatura vlažnog termometra više približava stvarnoj temperaturi vazduha, to je vazduh zasićeniji vlagom i telu je sve teže da se rashladi, čime raste rizik od opasnog toplotnog stresa.

Ako temperatura vlažnog termometra duže vreme iznosi oko 35 stepeni Celzijusa, ljudski organizam može se pregrejati čak i kada osoba miruje u hladu i unosi dovoljno tečnosti. Međutim, ni suva vrućina nije bezopasna, jer povećava rizik od dehidracije.