Koliko je žitija Svetog Save sačuvano u Srbiji, a koliko rasuto širom sveta? FOTO

Kao životopis Svetog Save, ono spaja veru, pravo, obrazovanje i državnu ideju u jednu jasnu priču. Zato se često čita uz druga žitija svetitelja, kao model kako nastaje zajednica koja pamti.

Na izložbi u Narodnoj biblioteci Srbije prikazan je i prepis žitije Svetog Save iz 17. veka, iz fonda Ruske državne biblioteke. Taj rukopis tiho podseća da su veze Beograda, Hilandara i Moskve bile žive kroz vekove. U toj mreži prepisivača i čitalaca vidi se koliko je žitije Svetog Save bilo uzor i van Srbije.

Te veze nisu samo prošlost. Na obnovljenom Ruskom groblju u Beogradu, 16. novembra 2012, služen je parastos uz prisustvo patrijarha Irineja i mitropolita Ilariona, koji je preneo pozdrav u ime patrijarha Kirila. U toj slici "jedne vere i jedne Crkve" lakše se razume zašto životopis Svetog Save i danas govori i Srbima i Rusima.

Uvod u Žitije Svetog Save

Žitije je posebna vrsta crkvene književnosti: priča o svetitelju koja čuva pamćenje i nudi jasne uzore ponašanja. Kada se govori o životu Svetog Save, važno je razumeti da žitije nije samo biografija, već i duhovna mapa jednog vremena. Zato se čita polako, sa pažnjom usmerenom na smisao, jezik i poruke koje se prenose kroz vekove.

Shutterstock/Snezana Vasiljevic

Teodosijevo Žitije Svetog Save bilo je snažno prisutno u slovenskom svetu i služilo je kao uzor i izvan Srbije. U tom širem okviru, Sveti Sava dobija dodatnu težinu, jer se njegov lik vezuje za teme crkvenog poretka, odgovornosti i zajedništva.

Značaj Svetog Save za srpsku kulturu

U srpskoj kulturi, Sveti Sava se pamti kao čovek koji je umeo da spoji državno i crkveno, ali i da smiri razdore. Predanje naglašava da je doprineo okončanju sukoba između starije braće, čime je sačuvan mir u zemlji. U žitijima se taj deo priče često javlja kao lekcija o odgovornosti, kao i meri u vlasti.

Jedan od najvažnijih istorijskih učinaka jeste izborena autokefalnost Srpske pravoslavne crkve, odnosno nezavisnost od Carigrada, uz ulogu Save kao prvog arhiepiskopa. Tema se prirodno nadovezuje na pitanja predanja, liturgije i crkvenog života, o čemu se jasnije govori kroz teološku pismenost i pojmove koji pomažu da se izvori čitaju bez prečica.

Važna je i međunarodna dimenzija: u ruskoj crkvenoj i državnoj misli ime Save se pojavljuje kao argument za postojanje autokefalnih slovenskih crkava. U ruskim krmčijama (staroslovenski naziv za zbornik crkvenih i svetovnih pravila i propisa) navodi se kao osnivač srpske autokefalne crkve i srpske državnosti, u tekstu poznatom kao "Povest o srpskoj i bugarskoj patrijaršiji". Tako životna priča Svetog Save prelazi granice lokalnog sećanja i ulazi u širi slovenski razgovor o crkvi i državi.

Osnovne informacije o njegovom životu

U kratkim crtama, život Svetog Save vodi od dvorskog okruženja do monaškog zaveta. Prema izvorima, zamonašio se na Svetoj Gori, u Starom Rusiku, a zatim je prešao u Vatoped. Taj put se u žitiju opisuje kao promena pravca: od lične časti ka služenju.

Kasnije slede crkveno-državni napori, uređivanje crkvene organizacije i podizanje manastira, uz stalnu brigu za poredak i veru u narodu. Posebno se pamte i poklonička putovanja, koja izvori naglašavaju kao deo njegove službe. I u štampanom ruskom Prologu, pod 14. januarom, sačuvano je sećanje na te pravce kretanja, što pokazuje koliko je Sveti Sava bio poznat i van Srbije.

Rani život Svetog Save

U pričama o Nemanjićima, početak je često tih, ali snažan. Biografija Svetog Save obično počinje od trenutka kada se u dvoru rađa Rastko Nemanjić, najmlađi sin velikog župana Stefana Nemanje - velike vlasti i velikih očekivanja. Upravo tu se nazire motiv koji će kasnije nositi i životopis svetitelja Svetog Save: izbor između prestola i podviga.

Detinjstvo Rastka Nemanjića vezuje se za porodicu Nemanjića i doba u kom se država tek učvršćuje. Njegov otac, veliki župan Stefan Nemanja, u srpskoj tradiciji pamti se kao utemeljivač državnosti. Pred kraj života odrekao se prestola i zamonašio, a Srpska pravoslavna crkva ga poštuje kao Simeona Mirotočivog.

U žitijima se taj porodični čin tumači kao jasna zamena purpurne odeće monaškom. Zato biografija o Svetom Savi nije samo priča o jednom čoveku, već i o porodičnom modelu koji se prenosi kao hrišćanski ideal. Taj motiv se kasnije pominje i izvan Srbije: u ruskom kontekstu se navodi svedočanstvo Ivana IV o Savinom i Simeonovom odricanju.

Životopis svetitelja Svetog Save često naglašava da se duhovni izbor ne dešava u praznini. On se gradi u kući, u odnosu prema vlasti, i u spremnosti da se promeni put kad to traži savest. Zbog toga se rani period pamti kao temelj kasnijeg monaškog i crkvenog rada.

Vuk Stefanović Karadžić se u ovoj priči pojavljuje kao čuvar pisanog traga, a ne kao savremenik događaja. U Ruskoj državnoj biblioteci sačuvan je njegov prepis Darovne povelje kneza Lazara manastiru Ravanica iz 1381. godine. Taj konkretan artefakt pokazuje kako su moderni priređivači i prepisivači pomagali da srednjovekovna pismenost opstane i da se lakše čita danas.

Važno je i to što se rukopisno nasleđe kroz vekove rasejavalo. Dr Vladan Trijić iz Narodne biblioteke Srbije ukazuje da se u Jugoslaviji čuvalo približno isto toliko rukopisa koliko i van nje, dok je u Srbiji ostala možda tek petina, zbog uništavanja i rasipanja. Zato se izvori koji prate životopis svetitelja Svetog Save često nalaze izvan zemlje, pa se priča sklapa iz više mesta i više rukopisa.

U takvom kontekstu, biografija Svetog Save dobija na težini: ona nije samo narativ, već i put kroz izvore, prepise i pamćenje. A životopis svetitelja Svetog Save ostaje živa priča jer se stalno iznova čita, proverava i dopunjava onim što je sačuvano u rukopisima.

Sveti Sava kao monah

U pričama koje su se prenosile vekovima, monaški put Save Nemanjića stoji kao mirna, ali odlučna prekretnica. Kad se čita žitije Svetog Save, oseća se ritam svakodnevice na Atosu: molitva, rad i učenje, bez suvišnih ukrasa. U tom okruženju se najbolje vidi kako se život Svetog Save oblikovao kroz disciplinu i knjigu, a ne kroz dvorski sjaj.

Za razumevanje monaških dana važna je i hagiografija Svetog Save, jer beleži detalje o prvim koracima u bratstvu i o ljudima koji su ga okruživali. Takvi detalji pomažu da se pristupanje monaštvu ne shvati kao bekstvo, već kao izbor koji traži stalnu budnost i jasnu svrhu.

Putovanje u Svetu Goru

Sava se zamonašio na Atosu u manastiru Starom Rusiku, a potom je prešao u Vatoped. Predanje navodi da mu je u odlasku pomogao ruski monah koji je ranije došao na dvor Stefana Nemanje. Put do Svete Gore nije bio samo promena mesta, već ulazak u strogi poredak, gde se svaka obaveza meri vremenom bogosluženja.

Stari Rusik je u to doba bio snažan prepisivački centar. Tu se Sava susreo sa bogoslužbenim knjigama i drugim delima koja su se čitala, prepisivala i tumačila. Nije slučajno što se i za najstarije hilandarske rukopise navodi da pripadaju ruskoj redakciji, jer taj trag govori o živim vezama manastirskih radionica i zajedničkom jeziku liturgije.

Osnivanje manastira Hilandar

Osnivanje i materijalno obezbeđivanje Hilandara vezuje se za šire rasprave koje su kasnije vođene i u Rusiji. U sporu "stjažatelja" i "nestjažatelja", Teodosijevo žitije Svetog Save koristilo se kao primer u raspravi o imovini manastira. Mitropolit Danilo, učenik Svetog Josifa Volockog, navodi Savinu praksu obilnog obezbeđivanja manastira radi socijalne i milosrdne delatnosti.

Shutterstock/wabeno

Takav pristup ne prikazuje samo organizaciju jednog manastira, već i način kako se monaška zajednica štiti od oskudice, da bi mogla da pomaže drugima. Kada se čita hagiografija Svetog Save, jasno se vidi da je briga za poredak i gostoprimstvo bila praktična, a ne apstraktna ideja. Zato i život Svetog Save u Hilandaru deluje kao spoj tišine i odgovornosti.

Poseban rukopisni trag vezan za Hilandar je Raška krmčija, zbornik crkvenih pravila i državnih zakona. Pisana je na pergamentu 1305. godine u Rasu, upravo za manastir Hilandar. Taj podatak daje čvrst oslonac kada se žitije Svetog Save čita kao deo šireg poretka, u kojem se duhovni život oslanja na jasna pravila, prepisivački rad i stabilne ustanove.

Žitije Svetog Save možete opširnije sagledati u okviru detaljnog ispisa na ovom linku.