Reportaža: Dani u Južnoj Africi

Podaci posljednjih godina pokazuju kako bijelci, koji čine 10 posto stanovništva, u rukama drže 70 posto južnoafričkog zemljišta. Stopa nezaposlenosti među stanovništvom crne puti skočila je s 23 na 48 posto, a prosječni životni vijek stanovnika Južnoafričke Republike skratio se za 13 godina. Nezadovoljstvo i očaj rezultirali su talasom nasilja u martu 2008., a visok stepen rizika i ograničena sloboda kretanja u pojedinim kvartovima velikih gradova nešto je na šta se skreće pažnja svakom gostu i turistu. Ali, kako kažu u narodu, lopta je okrugla, pa će se tokom juna 2010. na ove probleme prividno zaboraviti, i u pauzi između dva meča Svjetskog prvenstva gostima će se, ipak, skrenuti pažnja da se ne kreću puno slobodno, i da pripaze na svoje novčanike, i na svoje živote

Državljani Srbije i Bosne i Hercegovine trebaju vizu za putovanje u Južnu Afriku. Vize izdaje Veleposlanstvo Južne Afrike u Atini, pa Vas molimo da se u vezi svih svojih pitanja obratite njima, ili nekoj od agencija koje vrše posredničke aktivnosti za dobijanje vize. Načelno, cepljenje za put u Južnu Afriku nije potrebno, no ako planirate izlete u neka od malaričnih područja (npr. Kruger park), dobro je uzeti tablete protiv malarije, koje možete kupiti i u Pretoriji. Također, u Pretoriji nema javnog prevoza kojim biste se Vi mogli koristiti (pitanje sigurnosti), pa ćete ovisiti o unapred dogovorenom transferu. Samostalno šetanje gradom nije preporučljivo iz sigurnosnih razloga kao i prevelikih udaljenosti koje ne možete pešice savladati.

Ovo je deo maila u kojem me ljubazna službenica Ambasade Republike Srbije u Južnoj Africi obavestila o načinu i uslovima dobijanja vize za ovu zemlju, te me upozorila na uslove samog boravka u Pretoriji i okolnim mestima.

Odlazak u Južnoafričku Republiku bio je neočekivan. Na poziv Univerziteta u Pretoriji, kolegica Sara Nikolić i ja imali smo obavezu da predstavljamo sarajevski Centar za interdisciplinarne postdiplomske studije (CIPS), i njegov uspešni magistarski program iz demokratije i ljudskih prava, kao i ACIPS, koji je prema izveštajima Evropske komisije ocenjen kao najuspešnija alumni organizacija nekog od akademskih programa koji se finansiraju iz evropskih fondova. U Pretoriji su nas, uz domaćine, čekale i kolege sa bratsko-sestrinskih programa iz Venecije, Buenos Airesa i Sidneyja.

Čekalo nas je i mnoštvo nepoznanica, ujedno i neizvesnost i strepnja izazvane upozorenjem iz ambasade. Put u najjužniju, najevropskiju, najbogatiju, i ujedno zemlju vrlo burne, represivne i krvave istorije mogao je da počne.

Dijalog između istorija Pretoria se nalazi na severoistoku JAR-a, u provinciji Gauteng. Imenovana je po generalu Pretoriusu koji je polovinom XIX veka zajedno sa svojom vojskom porazio pleme Zulu i njegove pripadnike proterao iz ovih krajeva. U novije vreme, za Pretoriju se koristi i lokalni naziv - Tshwane. Pretoria je jedno od tri administrativna sedišta južnoafričke vlasti, u njoj je smeštena izvršna vlast i prelepa predsednička palata simboličnog naziva - Zgrada unije (engl. Union Building).

Na brdu iznad Pretorije nalazi se Park slobode ili spomenik demokratiji, sagrađen u pomen svim žrtvama minulih ratova na prostoru ove zemlje. Kada kažemo svim, mislimo i na nevine žrtve, ali i na one koje su na ove prostore došle kao osvajači. Svako od onih koji su poginuli zaslužuje pomen, a pločice sa imenima svih koji su stradali ugrađene su u jedan od desetina "zidova sa imenima" koji okružuju kompleks na vrhu ovoga brda. Tu su imena pripadnika različitih plemena koja su proterana sa teritorije današnje Pretorije, zatim imena učesnika raznih lokalnih, pa i dva svetska rata. Imena nedužno stradalih u masakrima, linčevima i odmazdama nalaze svoja mesta na zidovima koji nemo, ali precizno, kazuju krvavu istoriju ove zemlje. Nisu zaboravljeni ni oni koji su došli kao zavojevači, osvajači, ugnjetavači. Istoriju pišu svi, ne samo pobednici, smatraju inicijatori ovoga projekta. Unutar jednog od kompleksa nalazi se interesantna postavka koja predstavlja istoriju stvaranja sveta po epohama, od stvaranje zemlje, dolaska čoveka na zemlju, stvaranja civilizacija... Određenu dozu mistike daje mesto koje lokalni ljudi zovu Isivivane, na kojem počivaju duše svih onih koji su poginuli u borbi za ljudsko dostojanstvo i slobodu. Na brdu, nasuprot Parka slobode, nalazi se gigantski spomenik posvećen Fortrekerima (Voortrekker), odnosno Afrikanerima, belom stanovništvu holandskog porekla koje je krajeve Pretorije naselilo sredinom XIX veka, i tako nagovestilo ono što će se desiti jedan vek kasnije - dominaciju bele manjine nad crnom većinom ozvaničenu i kroz sistem aparthejda.

Pretoria je sa svojih 2,4 miliona stanovnika samo jedna u nizu milionskih metropola provincije Gauteng. Najveći je Johannesburg sa skoro 9 miliona, Germiston broji 2,7 miliona, Soweto 1,3 miliona stanovnika. Predviđa se da će u skorije vreme ovi gradovi da se ujedine u jedan grad, takozvani "Gauteng megalopolis" koji će brojati oko 20 miliona stanovnika. Inače, cela zemlja broji oko 50 miliona stanovnika, većinu od 79 posto čini crno stanovništvo, deset posto su belci, 9 posto čini posebnu etničku skupinu "obojeni" ("coloured", bliski su arapskom ili podsaharskom tipu, poreklom iz Indije), dok su ostatak Azijati. Uz engleski i afrikanski (osnova je holandski jezik), u ovoj zemlji još devet lokalnih jezika ima status zvaničnih.

I posle aparthejda, aparthejd Strategija bojkota koju je pokret Nelsona Mandele primenjivao tokom 80-ih i 90-ih imala je za cilj izvršiti dovoljno snažan pritisak na transnacionalne korporacije koje su harale južnoafričkim tržištem i crpele prirodne resurse ove zemlje, i naterati južnoafričke vlasti da ukinu aparthejd. Osnovna logika ovog rasističkog modela vlasti, instaliranog 1948. godine od strane bele i moćne manjine i njihove Nacionalne stranke, bila je proizvodnja jeftine radne (crnačke) snage neophodne za masovnu i nemoralnu eksploataciju južnoafričkog bogatstva, pre svega zlata. "Zlatna groznica" koja je zahvatila Johannesburg početkom XX veka dovela je u ove krajeve veliki broj "belih" biznismena, tragača za zlatom, međunarodnih kompanija. Za crno stanovništvo grad je postajao premali, pa je ono iseljeno u predeo današnjeg Soweta (skraćenica od South West Townships). No, ono je bilo potrebno za naporan fizički rad na iskopavanju zlata. Svrha tzv. "bantu obrazovanja", koje je proglašeno aktom 1953. godine, bilo je da ozvaniči potpunu rasnu segregaciju i ciljanu pripremu crnog stanovništva za naporni rad. Dvadeset i tri godine kasnije, 16. juna 1976., nezadovoljstvo je buknulo i Soweto su ispunili masovni studentski protesti protiv ovakvog načina obrazovanja, protiv segregacije i aparthejda. Nekoliko stotina ubijenih i na hiljade povređenih epilog je ovog, kako se kasnije ispostavilo, ključnog događaja za borbu koju je Afrički nacionalni kongres (ANC) vodio za slobodu i ravnopravnost u Južnoj Africi.

Mandela, čija je rodna kuća u Sowetu danas pretvorena u muzej, bio je tada uveliko u zatvoru. Na ostrvo Roben, koje se nalazi preko puta Cape Towna, Mandela je odveden 1962. godine, i tek je 1990. godine pušten na slobodu. On je delovao i u zatvoru, dopisujući se sa svojim saborcima, šireći ideje i poruke mira svojoj crnoj braći. Po sopstvenom priznanju, njegov šok nakon izlaska iz zatočeništva je bio toliko veliki da je tokom jednog javnog nastupa mikrofon zamenio "nekim novim oružjem koje je izmišljeno za vreme njegovog odsustva". Velika pobeda Mandelinog pokreta, koja je imala globalne odjeke, bila je ipak "Pirova". Pobednički kapital brzo se istopio a malo ko je znao da je u tom momentu Južna Afrika bila istovremeno i slobodna i zarobljena. Slobodna u političkom smislu jer aparthejd je bio, bar zvanično, ukinut, diskriminacija na rasnoj osnovi bila je deo krvave prošlosti, dok su u sferi ekonomije, koja je smatrana samo "tehničkim" pitanjem, stvari ostale manje-više iste. Ključni resursi, nalazišta zlata i dijamanata, te Centralna banka, ostali su u rukama onih koji su time dirigovali i tokom aparthejda.

Stoga i ne čudi da su petnaestak godina nakon ukidanja aparthejda i pobede ANC-a Južnoafrikanci još siromašniji i potlačeniji. Podaci od pre tri godine pokazuju kako belci, koji čine 10 posto stanovništva, u rukama drže 70 posto južnoafričkog zemljišta, i kako je broj belaca koji zarađuju više od 60.000 dolara godišnje čak dvadeset puta veći od broja crnih državljana koji zarađuju tu količinu novca. U međuvremenu udvostručio se broj ljudi koji žive sa manje od jednog dolara na dan - sa 2 miliona 1994. godine na 4 miliona 2006. godine. Stopa nezaposlenosti među crnim stanovništvom skočila je sa 23 na 48 posto, a prosečni životni vek stanovnika Južnoafričke Republike skratio se za 13 godina.

Nezadovoljstvo i očaj kulminirali su u martu 2008. godine u vidu ksenofobičnog nasilja u kojem je prema procenama ubijeno ili oteto nekoliko desetina ljudi, povređeno na stotinu. Mete napada su bili uglavnom stranci, bilo bele puti, bilo državljani nekih drugih afričkih zemalja. Napadači su svoje nezadovoljstvo i bes iskalili na strancima kriveći ih za tešku situaciju u zemlji i teške uslove za život. I danas su u centru Pretorije, te u pojedinim elitnim kvartovima Johannesburga, kuće imućnijih ljudi opasane visokim zidovima te bodljikavom žicom kroz koju je pušten visok napon.

Od Mandele do Zumasconija "Pitate me gde Mandela sada živi. Evo, reći ću vam da je to upravo u ovoj kući sa vaše desne strane. Trenutno se nalazimo u naselju Houghton, elitnom delu Johannesburga. Eto, upravo tu on živi", pomalo ljutito i uvređeno govori nam naš vodič Vonga, nakon upita moje kolegice "da li je istina da Mandela danas živi u Mozambiku, s obzirom da mu je sadašnja supruga iz te zemlje".

Početkom devedesetih godina, nakon izlaska iz zatvora, Mandela je bio nalik živućem božanstvu. Njegovo zatočeništvo postalo je simbolom borbe za slobodu, a pokret protiv aparthejda, čiji je bio inicijator i koji je brojao milione pristalica i aktivista, bio je u punom zamahu dobijajući sve veću globalnu podršku. Njegovi portreti krase kancelarije svih značajnih nacionalnih institucija, a njegova poruka - "vladat će narod" - još živi u srcima svih onih koji iskreno veruju u konačnu pobedu nad rasizmom, zlom i nepravdom. Kult vođe, kojeg je još uvek vitalni 92-godišnji Mandela izgradio, izuzetno će teško biti poljuljati i eventualno dostići nekom od njegovih naslednika. Potencijalni Mandelin naslednik, i lider militantnog krila ANC-a, Chris Hani, ubijen je 1993. godine, godinu dana pre velike pobede njegove partije na slobodnim izborima.

Thabo Mbeki bio je prvi Mandelin naslednik i na mestu predsednika republike proveo je skoro puna dva mandata, od 1999. do 2008. godine kada je odstupio nakon pritisaka i sukoba sa Jacobom Zumom, inače aktuelnim predsednikom JAR-a. I pored činjenice da je doprineo stabilizaciji ekonomije u zemlji, Mbekiju se zamera da je sebe okružio sa previše poslušnika i poltrona, te da nije vodio računa o ravnomernom razvoju zemlje, da je zemlju centralizovao što je indirektno dovelo do ksenofobičnog nasilja 2008. godine. Sukob sa Zumom, do tada njegovim zamenikom, kulminirao je 2005. godine kada ga je Mbeki smenio sa te pozicije. Došlo je do sukoba unutar ANC-a, te su Zumine pristalice palile majice sa Mbekijevim likom. Dve godine kasnije, Zuma dobija unutarpartijske izbore, te nakon Mbekijeve ostavke na mesto predsednika JAR-a, postaje i predsednički kandidat.

Krajem aprila 2009. godine, stanovništvo Južnoafričke Republike izabralo je kontraverznog Jacoba Zumu za novog predsednika. Ovaj 67-godišnjak, poreklom iz plemena Zulu, nikada nije krio svoju sklonost ka ženama tvrdeći kako, za razliku od drugih političara, on nema šta da krije. Broj žena i dece ove južnoafričke verzije Berlusconija je nepoznanica. Veruje se da Zuma danas ima tri ili četiri žene, i između 12 i 18 dece. Prepričava se njegova afera sa duplo mlađom devojkom iz 2005. godine, koja je bila navodno zaražena HIV-om. Tokom sudskog procesa 2006. godine, koji je održan jer ga je ta devojka optužila za silovanje, na pitanje o merama opreza koje je preduzeo da bi se zaštitio od side, Zuma je rekao kako je "minimalizovao rizik tako što se istuširao odmah nakon odnosa".

Protiv njega je vođeno više krivičnih postupaka, tako je postojala i optužba za trgovinu oružjem. Međutim, Zuma je uspeo da dokaže svoju nevinost, a na talasu ovako kontraverzne reputacije i imidža afričkog lidera koji nije zatrovan zapadnom kulturom, priskrbio je sebi veliku podršku pred izbore. Većina Južnoafrikanaca zbog toga ga i smatra herojem, dok je za mali deo njih on prava sramota.

Euforija pred Svetski kup Uz izbor za Mis sveta, koji je u decembru održan u Johannesburgu, u getoiziranom prostoru zaduženom za belu i crnu elitu, ekskluzivne goste iz sveta, daleko od očiju turobne johanesburške svakodnevnice, na ulicama se polako "kuva" u iščekivanju 19. izdanja Svetskog prvenstva čiji je ova zemlja domaćin. Tako je JAR, iz drugog pokušaja (nakon suspenzije 1962. zbog "političke situacije"), izborila domaćinstvo ove važne globalne smotre.

Južnoafrikanci su skeptični po pitanju njihovog rezultata na Svetskom kupu. I pored činjenice da ih sa klupe predvodi strateg svetskog renomena (ali i plate), Brazilac Parreira koji u svojoj kolekciji već ima jedan Zlatni globus, brine ih tanak igrački kadar i loša forma vodećih igrača "Bafane Bafane", kako od milja zovu svoju reprezentaciju.

"Benny McCarthy se više ne može prepoznati, dobio je na kilaži i izuzetno je spor. To današnji fudbal ne trpi", kaže mi jedan od lokalnih fudbalskih fanova iz Pretorije, dok ispijamo Savanna Dry, pivo koje sjajno klizi na decembarskih "plus dvadeset i pet". Druga velika nada južnoafričkog fudbala, Steven Pienaar, biser Ajaxovog "fudbalskog vrtića", danas igra ne toliko zapaženu rolu u engleskom Evertonu. Tu je i Aron Mokoena, koji sa promenjivim uspehom nastupa za engleski Portsmouth.

Nema više ni legendi poput Doktora Kumala, zatim Marka Fisha, koji je odlično igrao u Italiji i Engleskoj, Lucasa Radebea koji je sa Leeds Unitedom "žario i palio" Engleskom i Evropom, Fila Masinge, Marka Williamsa koji su devedesetih činili "zlatnu generaciju" južnoafričkog fudbala. Svi setno prizivaju 1996. godinu kada su, nakon "oslobađanja" od aparthejda, kao domaćini osvojili trofej Afričkog kupa nacija a njihov kapiten Neil Tovey bio je prvi pobednik bele puti koji je držao ovaj trofej u rukama.

U Pretoriji će, na stadionu Loftus, 13. juna na otvaranju SP-a koplja ukrstiti Srbija i Gana. Srbija je ove godine već gostovala u Južnoj Africi i tada je u prijateljskom ogledu snaga pobedila domaćina sa 3:1. Sa druge strane, na klupi Gane, ekipe sjajnih igračkih potencijala, nalazi se Srbin, Milan Rajevac. Naši prijatelji iz Pretorije nisu krili sa koliko oduševljenja očekuju ovaj duel, pogotovo što je jedan od njihovih najboljih mladih igrača Bernard Parker nastupao za beogradsku Crvenu zvezdu (danas je u holandskom Twenteu), dok je na trenerskoj klupi također Srbin Vladimir Vermezović iz Kaizer Chiefsa, popularnog kluba osnovanog 1970. godine u Sowetu, inače nekada trener beogradskog Partizana.

* * *

Kada uzletite sa međunarodnog aerodroma u Johannesburgu, prvo što uočite u okolini grada jesu ogromne naslage i venci zemlje koji su nastali kao rezultat iskopavanja zlata. Zlata više nema, ostala je samo ta žuto-smeđa zemlja, ogoljena, bez vegetacije i drveća. Podsetilo me je to na sam južnoafrički narod, onako ogoljen bez svoga "zlata", istinske slobode i mirnog života, nastao kao rezultat višegodišnjih naslaga ropstva, muka, potlačenosti i teškog preživljavanja.