Jedan dan u Kraljevu

Kad bi se arheološki, temeljno istraživalo područje Kraljeva, verovatno bi se našli tragovi života još u vremena od pre četiri hiljade godina (dve pre naše ere i dve u našoj eri), kao što se – tu i tamo i pronađe poneki dokaz za tu tvrdnju. A nađe se i poneki trag grčke kulture, pa rimskog prisustva, ali se prvi zvaničniji podaci vezuju za selo Rudo Polje iz 14. veka, a zatim za Karanovac, kao naslednika Rudog Polja, da bi, konačno, 19. aprila 1882. godine, stigao ukaz Kralja Milana Obrenovića, gde piše:

„Mi, Milan Prvi,

po milosti božjoj i volji narodnoj Kralj Srbije,

Na predlog našeg ministra unutrašnjih dela rešili smo i rešavamo:

1. da se varošica Karanovac u okrugu čačanskom od sada zove „Kraljevo“ i prema tome

2. da se Opština karanovačka zove opština „Kraljevska“ a srez karanovački – srez „Kraljevski“.

Naš ministar unutrašnjih dela, neka ovo rešenje izvrši.

Milan“

a sve to u čast proglašenja Kraljevine Srbije i dolaska prvog krunisanog vladara u Karanovac od Kosovskog boja. A prema istim tim istorijskim podacima, kažu da je Knez Miloš u tepsiji peska nacrtao centralni trg kružne osnove, što je tada predstavljalo istovremeno i projektni zadatak, i urbanistički plan, i tendersku dokumentaciju, i glavni projekat a i projekat izvedenog stanja. Sve je to posle sproveo u delo, istenderisao, izgradio – Laza Zuban, davne 1832. godine, a tako organizovan centralni trg Kraljeva i dan danas se smatra pravom muzejskom vrednošću, sa ulicama koje se ulivaju u trg (ili izlivaju sa trga) pod pravim uglom.

Danas se u centru tog trga nalazi veličanstveni, u punom značenju te reči, spomenik srpskim ratnicima palim za slobodu otadžbine, od 1912-1918. godine. Podigli su ga „ratni drugovi i zahvalni narod“. Spomenik prikazuje srpskog vojnika, sa puškom i barjakom, onoga vojnika koji je pao za slobodu tokom balkanskih ili Prvog svetskog rata. Jedan jako sličan spomenik ovome, na kome se još nalaze top i poraženi austrougarski orao u dnu spomenika, može se videti na beogradskom Novom groblju.

Inače, ako vam dopadnu ruku priče solunskih ratnika, shvatićete da bi najbolje bilo da svi ti spomenici (umesto 1914-1918, 1912-1918, itd) veličaju period 1912-1920. godine, jer su još mnogi srpski vojnici i godinu-dve po završetku svetskog rata bili u manjim bitkama ili na nemirnim granicama nove države – Kraljevine SHS, i da su mnogi od njih tek posle 7 ili 8 godina dolazili nazad svojim ognjištima (ako bi ih uopšte zatekli). Na bočnim stranama postamenta spomenika, nalaze se table sa nazivima mesta – najvećih bitaka ili mesta koja su služila za predah pred odsudne bitke, kao što su Kumanovo, Skoplje, Bitolj, Prilep, Kosovo, Jedrene, Skadar, Bregalnica, Cer, Čevrntija, Mačkov kamen, Tekeriš, Kolubara, odbrana Beograda, Leskovac, Prepolac, Kačanik, Crna Gora, Albanija, Krf, Vido, Solun, Bizerta, Dobrudža, Gorničevo, Kajmakčalan, Crna reka, Bitolj, Dobro polje, Veternik, Kozjak, Niš, oslobođenje Beograda… Možda nedostaje jedan ili dva naziva, jer nisam uspeo sve da ih pročitam sa tabli – zub vremena gricka pomalo… Spomenik, po nazivu „Milutin“, nalazi se na Trgu srpskih ratnika, a trg uokviruju zgrade polukružnog oblika – Kraljevačko pozorište, hotel Turist, Narodna biblioteka…

Sa leve i desne strane pružaju se ulice Omladinska i Miloša Velikog, sa po sredini zasađenim prelepim „hrastoredom“, harmoničnih jesenjih boja. Duž glavne ulice (ili glavnih ulica) može se videti kombinacija modernih i većih zgrada sa starim „prizemljušama“, uglavnom pristojno doteranih. Ako nastavite Omladinskom ulicom, ubrzo dolazite do sledećeg gradskog trga, nazvanog po Svetom Savi. Tu vam je jedna simpatična fontana, koja prati trouglasti oblik trga, oivičen zgradama Narodnog muzeja, Doma vojske, Istorijskog arhiva i Okružnog suda. Malo iza muzeja nalazi se oker žuta crkva Svete Trojice sa visokim, baroknim zvonikom. Jedan zid muzeja, iste, žute boje, okrenut je ka crkvi, tj. deo je njene porte i neverovatna je količina grafita i žvrljotina koja se na njemu nalazi. Ne znam odakle mi uopšte ideja da bi to moglo biti u vezi sa obližnjom osnovnom školom?

Crkva je počela da se gradi 1823. godine, a, kako piše, staranjem Kneza Miloša završena je već 1824. godine, da bi 15 godina kasnije bio podignut i zvonik.

U blizini trga Sv. Save nalazi se i gradski park, ne naročito prostran, sa pogledom na Ibar. A u parku se nalazi Pravoslavni duhovni centar „Vladika Nikolaj Velimirović“ – nekadašnji vladičin konak. Naime, Vladika nije stanovao u manastiru Žiča, već u centru Kraljeva! I svakoga dana je fijakerom odlazio u svoju „duhovnu žitnicu“ da bi se uveče vraćao nazad u Kraljevo. A zašto? Pa, kako je to sam Vladika rekao: „Hoću da grad vidi kada vladika dolazi i kada vladika odlazi, kada leže i kada ustaje, s kim se sastaje i sa kim se rastaje.“ Vladika Nikolaj je tu stvarao, pisao, ali i primao Kraljevčane, u svako doba dana, a ponekad i noći. Iz iste te kuće odveden je u zatočeništvo, sve do logora Dahau. Posle rata, konak je bio pretvoren u vojni muzej, pa muzej revolucije, i tako sve do 2000. godine, kada je sve vraćeno u prvobitno stanje, tj. konak je ponovo vraćen manastiru Žiča.

Eto šta sve može da se vidi za jedva sat-dva u Kraljevu. I još popijete i kaficu na štrafti. A ako se poseta dobro primila na vaš mentalni i emotivni sklop, ona vas zatim inspiriše da čitate o istoriji Kraljeva, da saznate još puno toga o ovome gradu, pa onda – logično -dobijete želju da se ponovo vratite jer puno toga niste videli, ili ste gledali nešto a niste znali šta gledate…

Nažalost, jedva nekoliko dana po našem povratku u Beograd, slušali smo i gledali vesti o snažnom zemljotresu koji je prodrmao Kraljevo i njegovu okolinu. Šta je sve Kraljevo preživelo, preživeće i to, ne sumnjam. A možda će i ovaj putopis inspirisati nekoga od čitalaca da i sâm ode do Kraljeva, što će opet značiti, barem malkice, da se život opštine „Kraljevske“ što pre vrati u normalu.

U nastavku: Kraljevo-Kragujevac