Vizuelni eksperimenti Slobodana Šijana

Lazar Stojanović, autor crno-talasnog filma „Plastični Isus“, zbog kojeg je kao talentovani diplomac odležao kaznu u zatvoru, 6. decembra je otvorio izložbu vizuelnih eksperimenata Slobodana Šijana, u Muzeju savremene umetnosti Vojvodine. Izložba „Moraću da skrenem“ prvi je pokušaj da se prikaže raznovrsnost i širina Šijanovog talenta kroz sve vizuelne medije u kojima je stvarao, publikacije koje je pisao ili priređivao, kratke eksperimentalne filmove i kataloge sa prethodnih izložbi.

Retrospektivna izložba vizuelnih eksperimenata nastalih u periodu od 1960. do 2012. godine, od kojih je jedan nastao na licu mesta 11. decembra kad je organizovan razgovor sa umetnikom, postavljena je u, uslovno rečeno, četiri segmenta. Mada su oni u velikoj meri prožeti ličnom biografijom Šijana, to jest onim aspektom života koji je tekao oko i između velikih filmskih ostvarenja koja su obeležila njegovu karijeru, svi radovi se mogu čitati na dva načina.

Jedan bi bio videti ih kao dnevne zabeleške, a drugi kao umetnička dela koja su nastajala paralelno sa značajnim savremenim umetničkim praksama, ali tada nisu bila zabeležena u istoriji jugoslovenske umetnosti. Mnogi od radova sada su prvi put izloženi, na insistiranje Vladimira Kopicla, nekadašnjeg direktora Muzeja savremene u Novom Sadu, koji Šijana poznaje iz vremena kada su se obojica bavila konceptualnom umetnošću i kretala se u istim umetničkim krugovima.

Skice kadrova

Filmske poze je prvi segment sa kojim se posetioci suoče i „najbiografskiji“ je, jer prati Šijanov život kroz naraciju o uticaju filmova na život ljudi. Bilo da je u pitanju prvi odgledani film, prvo fotografisanje pored kadilaka ili fotografija sa kolegom u pozi „davitelj protiv davitelja“, radovi iz ovog segmenta govore o Šijanu u istoj meri koliko i o istoriji filma.

Pre upisa na Fakultet dramskih umetnosti, Slobodan Šijan je diplomirao na Akademiji likovne umetnosti, na Odseku za slikarstvo. Njegova prva samostalna izložba Papiri-crteži bila je održana 1974. godine, a na njoj su bili prikazani zapisi i slike koje je radio na papirnim kesama, dobijenim u prodavnicama uz kupljenu robu. Od tada, Šijan je imao još jedanaest samostalnih izložbi.

Neki od radova sa prve izložbe mogu se videti u okviru psihodeličnih radova koji su živopisnog likovnog izraza. Mnogi od njih su nastali kao zapisi-crteži sa putovanja, poput Pisma, Epa i Zaveta iz 1970. godne. Radovi u ovom segmentu prožeti su naracijom rok kulture koja je uzimala maha početkom ’70-ih godina prošlog veka, ali i sitno pisanim tekstovima koji se mogu čitati ili samo videti kao likovni element radova.

Ispitivanje br. 3 i filmski leci

Sledeći segment sačinjavaju konceptualni radovi, nastali uz pomoć minimalnih ulaganja u materijal, te korišćenjem kancelarijskog materijala kako bi se prikazao koncept, odnosno ideja. Pri opcrtavanju predmeta iz radnog okruženja (pisaće mašine, odcepljenog ugla papira, gumice za brisanje kojom je potom obrisan trag opcrtavanja), kao i pri analiziranju poteza četkom zamočenom u boju ili teorijskog sagledavanja kapi vode slučajno pale na papir, Šijan je dao uvid u to kako pristupa kompoziciji na papiru i do koje mere promišljeno, detaljno i duhovito tretira svaki materijal i medij sa kojim se susretne.

U ovom delu se mogu videti i detaljno opisani Šijanovi eksperimentalni poduhvati koje je preduzimao sa medijima, poput ostavljanja dela filmske trake iz Maratonaca da izgori ili serije ispitivanja pod zajedničkim naslovom „Samoubistvo medija“. Tom prilikom, Šijan je ispitivao reproduktivnu nemoć reproduktivnih medija, prvo aparata za fotokopiranje (marke „luxacopy CMB“), a kasnije videa, filma, magnetofona i audio snimaka.

Tokom prvog ispitivanja, Šijan je razglednicu u boji fotokopirao u crno-belu kopiju, koju je zatim fotokopirao, pa bi onda tu fotokopiju fotokopije dalje kopirao itd., sve dok trinaesta fotokopija fotokopijâ nije rezultirala belim papirom, odnosno, urušavanjem sistema za fotokopiranje. Isti postupak dekonstrukcije, Šijan je primenjivao i na ostale medije.

Izloženi materijal u vezi sa filmskom umetnošću obuhvata filmske letke, foto-sekvence rađene tragom Alfreda Hičkoka pri snimanju filma „Vrtoglavica“, skica ideja, kadrova i sekvenci za autobiografski film u trajanju od 24 sata i izložba u izložbi „Mjesto pod suncem“ koja je posvećena Tomislavu Gotovcu, prijatelju i saradniku Šijana tokom dugog niza godina.

Filmski leci i zapis sa putovanja na kesi iz prodavnice, 1971

U okviru poslednjeg segmenta, izabrani su delovi iz knjige „Kino Tom: Antonio G. Lauer ili Tomislav Gotovac između Zagreba i Beograda“ koju je Šijan objavio tekuće godine uz pomoć Muzeja savremene umetnosti u Beogradu i Hrvatskog filmskog saveza. Takođe se može pogledati film „Pesma za Toma“, snimljen povodom smrti prijatelja 2010. godine.

U okvir izložbe ukadrirano je ukupno 12 kratkih filmova među kojima su dokumentarni film „Gradsko đubrište na Adi Huji u Beogradu“, snimljen 1970. godine i „Ručni radovi“, eksperimentalni film koji je nastao nekoliko meseci kasnije od ručno bojenih i grebanih filmskih blankova i ostataka materijala iz pomenutog filma. Eksperimentalni film „Autoportret na groblju“ iz 1970, eksperimentalno-dokumentarni film „Jutro u ružičastom“ iz 1971. i „Leš“, neki su od studentskih radova Slobodana Šijana koji se mogu videti ovom prilikom.

Zbog „Ljubavnog filma“ (skraćenog „Obiteljskog filma II“) sa Tomom Gotovcem i njegovom devojkom, kao i štampanih foto-sekvenci iz filma i dokumentarca „Fiksanje“ koji prikazuje kulturološki momenat beogradskog života početkom ’70-ih, ova izložba nije pogodna za mlađe od 18 godina.

Kustotsi izložbe su Stevan Vuković iz Filmskog foruma i Nebojša Milenković iz Muzeja savremene umetnosti, gde se izložba može pogledati do 28. decembra.

Stručna vođenja su zakazana za 18. i 26. decembar u 13 časova, a krajem godine biće publikovana monografija o ovom aspektu stvaralaštva Slobodana Šijana.