Petnička pećina

Prve beleške o Petničkoj pećini ostavio je poznati srpski književnik Joakim Vujić (1772-1847) kada je 1826. godine posetio Valjevo i Petnicu. On beleži detalje o Gornjoj i Donjoj dvorani, kolebljivom toku reke Banje i kaže da je Gornja dvorana tako prostrana ''da čovek kroz nju po jedan celi sat može hodati, pa u selo Žabare izaći''.

Za prvo speleološko istraživanje Petničke pećine zaslužan je Jovan Cvijić (1865-1927), utemenjivač srpske naučne speleologije. Svoje istraživanje Cvijić je sprovodio tokom 1893. i 1911. godine, kada je dao prikaz dimenzija pojedinih delova pećine, šematski plan Gornje pećine, vertikalni profil, hidrološke probleme i morfogenezu, odnosno način nastanka. Gornjoj pećini je utvrdio dužinu od 420m.

Detaljnija speleološka istraživanja realizovao je Branislav Jovanović (1921-1984) sa ekipom koju su činili R. Lazarević, M. Marinković, M. Popović, S. Veljković, B. Mladenović i B. Arapović. Premeravanje i snimanje je urađeno tokom novembra 1949. godine. Napravljeni su plan i uzdužni profili pećine, crteži unutrašnjosti, karta okoline pećine i dva crteža o načinu postanka objekta. Najveća pažnja posvećena je genezi pećine, a izmerena ukupna dužina svih kanala iznosila je 600m. R. Lazarević je tih dana snimio turističku stazu između Donje i Gornje pećine koja je identična današnjoj.

Petnička pećina je 1950. godine postala priznata i Zakonom zaštićena prirodna retkost. Aktivniji rad na turističkom uređenju Petničke pećine započet je 1979. godine. Ovim povodom članovi Speleološke grupe Društva istraživača ''Vladimir Mandić – Manda'' iz Valjeva ponovo su premerili pećinu i uradili detaljan plan i uzdužne profile u razmeri 1:200, pogodnoj za izradu projekta. Dodatna istraživanja sproveo je Radovan Lazarević (Institut za šumarstvo Beograd) sa ekipom koju su činili Rozomir Tomić (DIVMM), inž. Ludvik Pucelj i tehn. Radisav Cvetić.

Tokom istraživanja je tahimetrijski snimljen prostor ispred pećine, Donja dvorana i deo Gornje dvorane. Za sve ostalo korišćeni su rezultati B. Jovanovića i Speleološke grupe DIVMM. Radovi na uređenju Petničke pećine, po projektu R. Lazarevića, počeli su u februaru, a završeni u septembru 1988. godine. Uređenje Petničke pećine vodio je poseban gradski Odbor, a izuzetnu podršku pružio je tadašnji predsednik SO Valjevo, jedan od osnivača Društva istraživača ''Vladimir Mandić – Manda'', Dušan Mihajlović.

Geografske karakteristike terena

Petnička pećina se nalazi 7.5km jugoistočno od Valjeva na mestu ''gde se ravnica Kolubare, preko blagih talasa izgrađenih od jezerskih sedimenata, sučeljava sa strmim, šumovitim padinama, izgrađenim od trijaskih krečnjaka''. Ona je jedan od upadljivijih speleoloških objekata valjevskog krasa koji pripada tipu pokrivenog, zelenog krasa, a obuhvata površine izgrađene od krečnjačko – dolomitskih stena.

Naziv pećine potiče od imena sela u kojem se nalazi. Otvor pećine uzdiže se na severnoj strani brda Osoj, i to jedan niži, jako veliki i jako primetan iz daljine i drugi, viši, znatno manjih dimenzija. Narod ih je nakada zvao Velika i Mala pećina, a danas su to Donja i Gornja dvorana.

Staro je verovanje da je Gornja pećina povezana sa jednom pećinom u selu Robaje, kao i da se kroz nju može izaći u selo Žabare, ili zaseok Rogljevići kod Ponora, ali ni jedna od ovih tvrdnji nije podržana otkrićem speleoloških kanala. Visina strane na kojoj se nalazi ulaz u Donju pećinu je 14.6m, dok je visina samog ulaza 9m. Iz Donje pećine izbija reka Banja, čiji naziv verovatno potiče od stalne temperature vode (oko 9˚C) koja zimi ne mrzne, a leti zadržava svežinu.

Banja je nekada pokretala vodenicu, na čijem se mestu danas nalazi mala hidrocentrala, snage 12kW. Nedaleko od pećine nalazi se Petnička crkva, Istraživačka stanica Petnica, a nešto dalje i istoimeni sportsko – rekreativni centar, najposećenije kupalište u okolini, izgrađen na bazi korišćenja termalnog lokalitita Močilo, koji se nalazi nizvodno od pećine, na levoj strani reke Banje. Do Petnice vodi asfaltni put koji se grana na jednu stranu ka pećini i restoranu koji se danas tu nalazi i na drugu stranu ka crkvi i Istraživačkoj stanici.

Petnička crkva podignuta je u 19. veku na temeljima znatno starijeg manastira. Postoji predanje da su monasi pred najezdom Turaka, sakrili manastirsko blago u Petničkoj pećini, ali ono nikada nije otkriveno. U crkvi se nalazi deo moštiju, ruka Svetog Luke, dok u porti postoji bor koji je u 16. veku zasadio jedan od članova porodice Jeftić iz sela Bujačić. U novije vreme, nedaleko od pećine izgrađeno je i postrojenje za flaširanje prirodne negazirane mineralne vode.

Pećina

Petnička pećina nastala je radom vode i hemijskim procesima vode u krečnjacima. Ovaj proces traje više miliona godina i još nije završen. Krečnjaci valjevskog krasa nastali su u periodu mezozoika. Nakon povlačenja Panonskog mora (krajem krede) došlo je do jakih tektonskih pokreta što je dovelo do redukovanja rečne mreže, prelaska površinskih voda u podzemne, čime počinje izgradnja i širenje današnjih speleoloških objekata. U Gornjoj dvorani se nalaze dva karakteristična otvora na tavanici, takozvani ''vigledi''.

Nastanak vigleda objašnjava se rastom pećine u visinu što je dovelo do smanjenja debljine tavanice, pa su se na dvema tačkama, najslabije otpornosti, pojavili otvori. U pećini se razlikuju tri nivoa,odnosno tri generacije pećinskih kanala. Glavni pećinski kanal, koji je stalno suv, kome pripada okapina Donje dvorane, zatim kanalski sistem uzvodno od Ambisa, znatno uži, vlažan i kaljav i novi rečni i kanalski sistem, u dubini krečnjačke mase, od kog je poznat potez oko Aždajinog jezera.

Interesantna hidrološka pojava je vrelo reke Banje čiji tok pulsira, bez pravila naglo menja količinu vode, pa čak i presušuje. Ovaj mehanizam naziva se potajnica ili intermitentni izvor.

Ukupna dužina pećinskog sistema iznosi 580m, a površina 3395.5m². Širina kanala varira od 1m do 20m, a visina od 0.8m do 17m. Za turističe posete uređen je deo pećine do kanala sa Ambisom, a dužina turističke staze je 414m. Treba reći i to da pećina nikada nije zvanično otvorena za turističke posete jer je 90-tih godina pokradena celokupna oprema iz pećine, kablovi, reflektori i ostalo, što je za svaku osudu. Petničku pećinu čine Donja i Gornja pećina, međusobno povezane strmom stazom kroz pećinski kanal.

Pećina ima 11 prirodnih speleomorfoloških celina: Banjska dvorana (Donja pećina), Koncertna dvorana, Visoka dvorana, Ždrelo, Medveđa dvorana, Kanal sa Ambisom, Laktasti kanal, Levi i Desni izvorišni kanal, Aždajina dvorana i Kanal podzemne Banje. Najveći prostor pećine je Koncertna dvorana čije su dimenzije 25.6x42.6m, visina 24m i površina 1030m². Na tavanici ove dvorane nalaze se vigledi. Za Aždajinu dvoranu je karakteristično jezero dubine 8m, čiji nivo ima oscilacije za oko 1m. Voda iz ovog jezera podzemnim tokovima otiče u Banjsku dvoranu. Postoji legenda da se u ovom jezeru nalazi aždaja, po čemu je dvorana i dobila ime. Kada ona mrdne repom na površini jezera javljaju se mehurići, a kada pije vodu nivo jezera opada.

Objekat nije preterano bogat pećinskim nakitom, ali poseduje erozivne forme velikih dimenzija. U pećini se nalazi brojna stalna kolonija slepih miševa. Petnička pećina predstavlja i arheološko nalazište koje pruža svedočanstva o ljudima i životinjama još od perioda paleolita, odnosno starijeg kamenog doba.

Priredili: Speleološka grupa Društva istraćživača.