Prevedeni prevodi prevodilaca

Problemi oko prevođenja naslova filmova postoje od kada postoje i prevodi filmova, kako u Srbiji, tako i u ostalim zemljama. Srpski prevod oskarovca „Katanac za bol“ ponovo je pokrenuo polemike oko toga ko i na koji način prevodi naslov, ono što prvo upada u oči i ono što se prvo pamti, bar kad je o filmskim ostvarenjima reč. Prvo naslov, pa tek onda ko igra ili ko je reditelj.

Ovaj sleng američkih vojnika u Iraku, the hurt locker, ima svoje značenje i smisao, čak je novinska agencija Associated Press intervjuisala tamošnje vojnike od kojih je i saznala za šta se sve koristi: za tešku telesnu povredu zadobijenu u eksploziji, za zatvoreni prostor u kome stručnjak za demontiranje bombi može da se nađe u trenutku eksplodiranja iste, kao i za mesto na koje niko ne želi da ode. Sleng potiče još iz Vijetnamskog rata u kome se koristio kao jedan od fraza za biti u nevolji, u nepovoljnom položaju, u lošem stanju.

U knjizi Mladena Jovanovića „O prevođenju – teorija i praksa prevođenja“ ukazuje se na značaj koji naslov ima za razumevanje dela i na specijalni odnos naslova dela i samog sadržaja.

„Svest o značaju koji naslov ima za razumevanje jednog dela, sama po sebi, može prevodiocu pomoći samo time što će ga obavezati da i prevođenju naslova posveti odgovarajuću pažnju. Sam proces prevođenja naslova ne razlikuje se od procesa prevođenja drugih i drugačijih jezičkih jedinica, pod uslovom da procesom prevođenja označavamo mentalne procese koji se odvijaju u prevodiočevom umu za vreme prevođenja,“ piše Jovanović.

„The Hurt Locker“ prevođen je u ostalim zemljama kao „Ratno stanje“ (Portugalija), „Smrtonosna komanda“ (Nemačka), „Pirotehničari“ (Francuska), „Gospodar Oluja“ (Rusija), „Na neprijateljskom terenu“ (Španija), „Narednik James“ (Hrvatska).

Jovanović u knjizi objašnjava da „funkcija naslova proističe iz same prirode komunikacije, pre svega jezičke komunikacije. Poznato je da je jezik višeznačan i da se ta višeznačnost, naravno, mora prevladati jer u suprotnom ne bi bilo nikakve jezičke komunikacije. U pismu, jedan od načina prevladavanja te višeznačnosti jesu i naslovi. Njihova funkcija je da svest gledaoca, slušaoca, čitaoca, psihološki pripremi, da je usredsredi na oblast komunikacije o kojoj je u datom delu reč i na taj način joj omogući brzu i bolju obradu informacija.“

Reakcije na prevode naslova su različite. Kao i uvek i u svemu, ima onih kojima se to dopada i kojima se ne dopada. Dimitrije Vojnov, scenarista i filmski kritičar, objašnjava da je hrvatski prevod u ovom slučaju ipak prihvatljiviji i smisleniji od srpskog.

“Kad je reč o filmu The Hurt Locker imamo primer naziva koji je neprevodiv korišćenjem bukvalnih značenja engleskih reči na našem jeziku pošto je baziran na vojničkom žargonu. U tom smislu distributerski prevod koji pokušava da se u izvesnoj meri osloni na značenje reči nije dobar. Ova sintagma je inače bila nejasna i velikom broju američkih gledalaca kojima je žargon inače poznat tako da je Internet preplavljen objašnjenjima. Hrvatski prevod je odličan jer proističe iz smisla filma a prevodilac je smatrao da je narednik Džejms centar filma. Pošto prevodi onda kada nisu bukvalno prenet strani naslov, imaju tendenciju da se oslanjaju na naslove ranijih filmova slične tematike, u konkretnom slučaju The Hurt Lockera mogu biti asocijacija na Spasavanje redova Rajana, Narednika Jorka i slične ratne klasike. Katanac za bol me je asocirao pre na neku pesmu grupe Magazin nego na priču o adrenalinskim ovisnicima koji ne mogu da prestanu da demontiraju bombe.”

Relativno svi čitaoci ovog teksta mogu da navedu bar dva primera “problematičnih prevoda”. Setimo se filmova “The Whole Nine Yards” prevedenog kao “Ubica mekog srca”, “Hotel izgubljenih duša - Lost Highway”, “Ocean’s Eleven” kod nas “Igraj svoju igru”, zatim “Easy rider - Goli u sedlu”, “The Departed - Dvostuka igra”, kao i jako zanimljivog prevoda “Napaljeni uličari” u originalu “Don't Be A Menace To South Central While Drinking Your Juice in the Hood”, i mnogih drugih.

Ivan Karl, urednik filmskog i serijskog programa RTS-a, kaže da je kod određivanja oficijelnog ili tzv. distributerskog prevoda naslova stranog filma najprisutniji komercijalni efekat kada iskoršćava popularnost nekog poznatog prethodnika.

“Na primer film “Eraser” sa Arnoldom Švarcenegerom je umesto logičnog prevoda Brisač kršten kao “Likvidator” po uzoru na “Terminatora”, romantična komedija “Runaway Bride” sa Džulijom Roberts i Ričardom Girom je umesto Odbegla mlada prevedena kao “Zgodna mlada” što je direktna asocijacija na njihov raniji hit “Zgodna žena”, dok je “American Pie” umesto Američka pita u našim bioskopima prikazivan kao “ Mangupi overavaju maturu”. Postoje prevodi koji su inspirisani radnjom filma ili glavnim likom, na primer serijal “Alien” čiji je logičan prevod Tuđin je kod nas ostao upamćen kao “Osmi putnik” što je izvučeno iz radnje, “The Whole Nine Yards” je američki sportski termin koji ovde ne bi imao nikakvo značenje pa je iskonstruisan naslov “Ubica mekog srca” što i jeste lik koji tumači Brus Vilis. “Jaws” je u pravilnom prevodu Čeljust, ali je “Ajkula” kao glavni lik filma Stivena Spilberga bila svakako prikladnije rešenje.”

U stručnoj ili specijalizovanoj literaturi, sve naslove umetničkih dela možemo grubo podeliti u dve grupe. Prva, u koju bismo smestili one naslove koji bi omogućili gledaocu da u svojoj svesti stvori određenu predstavu o sadržaju dela, u ovom slučaju filma, pre nego što ga odgleda. Takvi naslovi sadrže jednu ili više reči sa bogatim značenjskim potencijalom koje u svesti gledaoca pobuđuju asocijacije zasnovane na kulturi, istoriji, tradiciji i obrazovanju. To su naslovi koji imaju funkciju da psihološki pripreme gledaoca za ono što sledi tj. za razumevanje filma. U drugu grupu naslova smestili bismo one koji gledaocu ne govore ništa o filmu, koji ne pobuđuju nikakve asocijacije u gledaočevoj svesti ili, pak, pobuđuju asocijacije koje sa sadržajem dela nemaju nikakve veze.

“To je odnos međuzavisnosti : s jedne strane, naslov doprinosi značenju dela, dok s druge strane,značenje dela prožima naslov,“ piše Jovanović.

Naravno, najlakše je sa onim naslovima koje uopšte ne treba prevoditi kao na primer: „Utopia“, “Circus“, „Dracula“, „Gladiator“, “21 Gram“, „Dogma“, „Metro“, „Taxi“, „Armagedon“, „Gothika“ ili naslovi sa vlastitim imenima „Arsene Lupin“, „Malena“, „Alexander“, „Cleopatra“, „Lolita“,“Rocky“, „Miranda“, imena država, gradova, geografskih pojmova i imena objekata „Australia“, „Perl Harbor“, „Stalingrad“, „Casablanca“, „Sahara“, „Apolo 13“. Međutim postoje i pojmovi koje se ne prevode jer su našem govornom području nepoznati: japanski film „Rashomon“, britanski „Absolon“, američki „K9: P.I.” i ostali.

Bilo da su smisleni ili besmisleni, prevedeni naslovi filmova mogu biti čak i smešni.

„Naravno ima i smešnih primera, recimo u Hrvatskoj su film “Last Boy Scout” sa Brus Vilisom preveli kao “Prljavi igraju prljavo”, dok su u bivšoj SFRJ svojevremeno film “Magnum Force” preveli kao “Klopka za inspektora Kalahana”, a “Moonraker” iz serijala o Džejsmu Bondu kao “Operacija Svemir”. Dakle bez ikakvog smisla i logike,” navodi Karl.

U Hrvatskoj se mogu naći prevodi tipa “Zdrpi i briši” za “Snatch”, zatim “Vrtlog života” kao prevod naslova filma “American Beauty”, ili veoma popularna serija “Prison Break” prevedena kao “Zakon braće”. U Srbiji je televizijska serija o braći Troter “Only Fools And Horses” prevedena kao “Mućke” u skladu sa načinom života pomenute dvojice, ili poznata tinejdž serija “Nestašne godine” originalnog naslova “Heart Break High”, kao i “Man At Work” zanimljivo preveden filmski naslov kao “Ko krije leš u kanti za smeće?”.

“Funkcija prevoda mora da bude ne samo da egzaktno prenese originalnu zamisao autora već i da približi film gledalačkim navikama lokalne publike asocirajući na naslove koji se žanrovski poklapaju sa datim filmom,” objašnjava Vojnov.

Tako je film „The Others“ preveden kod nas kao „Duhovi u nama“, jer ko je gledao zna kako se završava neizvesnost o duhovima, zatim „Pulp Fiction – Petparačke priče“, naslov filma se odnosi na šund časopise i krimi romane iz 20. veka, a radnja filma prati živote nekoliko ljudi ispričane u četiri priče o nasilju i iskupljenju, animirani „Happy Feet“ preveden kao „Ples malog pingvina“, gde je radnja filma smeštena u postojbinu pingvina u kojoj su svi rođeni za pevanje, sem jednog koji neguje ljubav prema igri i stepovanju.

Slična je situacija i sa prevodima naslova srpskih filmova u inostranstvu. Njih, prema rečima Ivana Karla, formiraju stranci i uglavnom se baziraju na radnju filma ili neki pojam iz istog. Domaći film „Čarlston za Ognjenku“ je u Americi preveden kao „Charleston&Vendetta“ a potom je prevođen i kao „Tears For Sale“. Takav je slučaj i sa filmovima „Bure baruta“ prevedenog kao „Cabaret Balkan“ i „Dom za vešanje“, na engleskom govornom području prevedenog kao „Time Of The Gypsies“, pa samim tim i u Francuskoj kao „Le Temps Des Gitans“.

Dimitrije Vojnov kaže da „kad je reč o prevodu srpskog filma za strano tržište, sasvim je logično da lokalne igre reči odmah moraju biti zamenjene, a da i onda kada se naslovi mogu adekvatno prevesti, zgodnije je možda iskoristiti neku vrstu sintagme koja će biti bombastičnija ili upoznati gledaoca malo bolje sa sadržajem filma.”

Međutim, Vojnov ističe da profesija filmskog prevodioca kod nas ipak nije na ceni i slabo je plaćena. Zbog toga je i očekivano da su rezultati slabi, i to ne samo u prevođenju naslova već i samih filmova.

“Morate imati na umu da prevodioci filmova imaju ogromnu kulturnu misiju jer ne samo da prevode nečije delo koje možda ima i visoku umetničku vrednost te ga treba tretirati dostojanstveno, već i utiču na rečnik gledalaca filmova. Prevodi američkih filmova su u mnogim aspektima uticali na naš savremeni govor a ljudi poput legendi ovog posla od kojih bi pre svega izdvojio Zvonimira Ivanova i Ljubomira D. Zlatanovića su svojim kultnim VHS prevodima oblikovali svakodnevni govor čitavih generacija. Prevođenje filmova je ozbiljna stvar koja je kod nas potpuno stavljena u drugi plan,” smatra Vojnov.

Evo još nekoliko primera prevoda kojima je posvećen ovaj tekst:
Cable Guy-Crevna Napast
SAW-Slagalica Strave
Analyze that -Mafijaš pod stresom
Scary movie - Mrak film
Date movie - Romantična parodija
A river runs through it –Reka uspomena
Serving Sara - Kako sam zavoleo Saru
Bee movie- Pčelac Beri Medić
The Happening - Pretnja
Knowing -Kod Sudbine
Intolerable Cruelty -Razvedi Me, Zavedi Me
Fried Green Tomatoes – Vreli dani u Alabami