Caričin grad: Vizantijski biser

„A pored samog mesta (rođenja) sagradi divan grad i nazva ga Justinijana Prima - na latinskom što znači Prva - odužujući se na taj način svojoj roditeljki. Sazidavši tamo i vodovod, postiže da grad neprekidno obiluje nepresušnom vodom. I mnogo drugih znatnih i pomena dostojnih (građevina) sagradio je osnivač grada.

Nije lako pobrojiti sve hramove božje, nemoguće opisati sve zgrade nadleštva, veličinu tremova, lepotu trgova, česme, ulice, kupatila, prodavnice. Beše to prosto naprosto grad velik i mnogoljudan, i u svakom drugom pogledu napredan i dostojan da bude metropola cele oblasti...“

Ovim rečima je Prokopije Cesarijski, savremenik jednog od najvećih rimskih - vizantijskih careva, Justinijana, u delu „O građevinama - De Aedeficiis“ opisao novosagrađenu prestonicu oblasti Severni Ilirik. Osim što je bio upravni centar svetovne, takođe je bio i centar duhovne vlasti Severnog Ilirika, sa arhiepiskopom na čelu.

Ovaj car je poznat kao jedan od najvećih restauratora rimskog carstva. Vladao je u VI veku i osim brojnih graditeljskih poduhvata, od kojih je najznačajnija Justinijana Prima, reforme vojske, izvršio čuvenu kodifikaciju rimskog prava. Vlast je preuzeo od svog ujaka Justina I, koji je takođe rođen na jugu Srbije. Justinijan je rođen krajem V veka nedaleko od današnjeg Leskovca, dakle, on je jedan sa liste careva rođenih na našim prostorima.

Justinijana Prima ili danas poznata kao Caričin grad nalazi se u opštini Lebane, na jugu Srbije, četrdesetak kilometara od Leskovca. Stari Rimljani živeli su u jednospratnim kućama sa nekoliko prostorija, obaveznim atrijumom ispred. U kućama je živelo više članova domaćinstva. Kuće su osvetljavali uljanim lampama, podove ukrašavali mozaicima.

Istraživanja su pokazala da je Caričin grad bio organizovan trodelno, donji grad, srednji grad i akropolj (gornji grad). Najzanimljiviji deo grada je gornji grad, odnosno akropolj, koji je posebno utvrđen. U akropolju su smeštene pretežno građevine namenjene crkvenoj upravi. Sve ove građevine ukrašene su mozaicima izuzetne lepote.

Mozaici su najveća vrednost Caričinog grada. Mozaike sa predstavama dobrog pastira, feniksa, koji je simbol uzdignuća carstva iz pepela, scenama iz lova, borbi sa medvedom i panterom, na 80 metara kvadratnih poda bazilike pronašli su arheolozi prilikom iskopavanja 1951. godine. Caričin grad je sagrađen 535. godine i živeo je 80 godina, podlegavši najezdi Avara i Slovena.