Tri kralja i jedna banja: Kako je Niška Banja postala kraljevska destinacija

U znak zahvalnosti što su banji dali aristokratski pečat, meštani su podigli česmu "Tri kralja", koja je posvećena Aleksandru Karađorđeviću, Milanu Obrenoviću i Aleksandru Obrenoviću.

Upravo su ovi vladari imali ključnu ulogu u obnovi i razvoju Niške Banje nakon turskog perioda, a među njima se posebno isticao knez i kasniji kralj Milan Obrenović, koji je na padinama Koritnjaka sagradio letnjikovac.

Takođe, Milan ima posebno poštovanje, jer je doneo slobodu južnim krajevima od Turaka 1878. godine. Njegov sin Aleksandar Obrenović je boravio u Banji, a uspomena na njegove šetnje i odmor sa suprugom Dragom Mašin sačuvana je u priči o posebnoj klupi posvećenoj kraljevskom paru.

Shutterstock/WR7

Kako u Banji nije bilo dovoljnog smeštaja, knez Milan je 1880. nagovorio beogradske juvelire da otkupe zemljište kod današnjeg hotela "Ozren" i izgrade objekat sa restoranom i kupatilom. Sastojalo se od 12 soba i istog broja mermernih kada. Ubrzo su počeli da se otvaraju i drugi pansion i kuće za goste, pa Niška Banja sve više dobija izgled organizovanog i privlačnog naselja.

Shutterstock/Bojan Pesic

Posle nemačke, austrougarske i bugarske okupacije u Prvom svetskom ratu — tokom koje su vojske koristile banjske resurse — razvoj Banje naglo se ubrzava. Otkriće da je izvorna voda radioaktivna 1921. postaje prekretnica, a do uvođenja tramvajske linije 1930. godine Niška Banja je imala tri hotela i brojne vile sa ukupno 100 soba i 250 kreveta.

U Banji je često boravio i kralj Aleksandar I Karađorđević, koji se rado družio sa narodom i lečio reumu vodom sa "Školske česme". Sa kraljicom Marijom 1932. godine ovde je proslavio desetogodišnjicu braka. Njegova poseta Niškoj Banji prvi put bila je na poziv tadašnjeg niškog gradonačelnika Dragiše Cvetkovića, a kasnije i predsednika vlade Kraljevine. Od 1928. do svoje tragične smrti 1934. godine, kralj je boravio u Banji i po tri puta godišnje. "Tursko kupatilo“ je posebno adaptirano i prozvano "Kraljevim kupatilom“.

Shutterstock/Dejan Trajkovic

Uz zvanične razloge boravka, među meštanima se godinama prepričava i romantična legenda: da je kralja za Banju vezivala i ljubav prema jednoj rođaki visokog činovnika niškog Duvanskog monopola — mada ove priče nisu potvrđene i često se vezuju za tadašnje političke intrige. Samo deset dana pred put u Marsej, Aleksandar se odmarao podno Koritnjaka, u vili "Jela“, koja je tada pripadala dvorskom advokatu Jovanu Todoroviću, a dp nedavno je bila sedište Gradske opštine Niška Banja.

Od 1927. do početka Drugog svetskog rata, pod uticajem nove imućne urbane klase, u Banji je niklo 22 vile različitih arhitektonskih stilova — prava remek-dela tadašnjih beogradskih modernista. Među najupečatljivijim građevinama izdvajaju se vile "Erna", "Teokarević" i "Zona" Dragiše Cvetkovića, koja je 1981. postala deo Stacionara "Terme". Izgrađen je i Stacionar "Zelengora" (1933), a zahvaljujući prilozima dobročinitelja iz zemlje i dijaspore 1934. podignut je Hram Svetog proroka Ilije. Period između dva rata upotpunjen je i izgradnjom dva nova hotela, kasnije poznata kao "Srbija" (1932) i "Partizan" (1935).