Đurđin - Zlatno pletivo

Kraljičina zemlja je i dan-danas naziv za jedan deo zemlje u okolini Đurđina, što nedvosmisleno i autentično potvrđuje prvi pisani istorijski podatak o imenu celog lokaliteta, koji je pod sadašnjim i nepromenjenim nazivom Đurđin mađarski vlastodržac Matija Korvin poklonio svojoj majci kraljici Elizabeti sredinom petnaestog veka. Takođe, na Pavlovcu koji se nalazi nekih 6 kilometara dalje od današnjeg naselja, postoje ostaci srednjovekovnog klaustra nekadašnjeg samostana, u kojem je živeo i delovao rimokatolički red Pavlina (red svetog Pavla prvog pustinjaka), ugašen 1598. godine, kada su se redovnici povukli na ugarsku teritoriju u Ostrogon.

Iz tog vremena datira i narodno predanje, sačuvano u jednoj od najstarijih domaćih porodica Dulić, po kojem su redovnici na odlasku ostavili malobrojnim naseljenicima sliku Gospe Čenstahovske, poznatije kao „Crna Gospa“, uz preporuku da je, kada se jednom vrate na ove prostore, opet vrate njima na čuvanje. Zavet čuvanja je ispunjen, prema pisanju franjevačke hronike subotičkog samostana, 1692. godine kada je slika vraćena sveštenicima koji su se vratili u ovaj kraj. Iz tog prvobitnog perioda naseljavanja Đurđina, koji je tokom turskih osvajačkih pohoda bio gotovo opustošen i razoren, ovde je živelo i trajno bilo nastanjeno 20-30 hrvatskih porodica, ali se prva veća i organizovana kolonizacija hrvatskog bunjevačkog življa beleži 1687. godine. Kao potvrda stoji istorijski potvrđeno porodično stablo porodice Dulić, iz čijeg će se „korena“, i prvog pretka Ivana, razviti brojna loza naseljenih današnjih starosedelaca.

Naseljeni živalj, koji je u plodnu panonsku ravnicu stigao iz mahom neplodnog i za obradu zemlje nepristupačnijeg predela s prostora današnje Hrvatske i Bosne i Hercegovine, ubrzo je na kvalitetnoj „crnici“ razvio svoju osnovnu životnu delatnost, poljoprivredu. Na području od oko 10 kvadratnih kilometara koncentrišu se životne nastambe i prva porodična imanja. Salaš, kao jedinstveni oblik životno-radnog okruženja u novoj domovini, pored zemljišnog poseda imao je u svojoj celini stambeni objekat, te radne „zgrade“ u kojima se čuvala stoka i pohranjivala letina. Žito, dragoceni dar plodne zemlje, ne samo da je prehranilo gladne doseljenike nego je u vrlo kratkom istorijskom periodu, nepunih stotinu godina od dolaska, doprinelo njihovom ekonomskom prosperitetu koji je, čak, rezultirao hodočašćem u Rim 1773. godine.

Dva veka kasnije, na službi u crkvi sv. Josipa i u đurđinskoj župi nalazio se u periodu od nepunih petnaest godina danas pokojni sveštenik Lazar Ivan Krmpotić, osnivač jedinstvene izložbene postavke pod nazivom etnozbirka „Bunjevački salaš“. Ova starinska zgrada, u neposrednoj blizini crkve predstavlja tipičan salaš prvih doseljenika, toliko karakterističan za ovdašnji živalj. Uz veliku podršku svojih župljana, ali i drugih ljudi dobre volje iz Subotice i okoline, postavljena je svojevrsna autentična zavičajna izložba. Nastavljajući brigu crkve za očuvanje duhovne i kulturne baštine svog naroda, objekat je restauriran i nadograđen nekim elementima, poput kokošinjca, poljske peći i uz konstantnu dopunu izloženih eksponata – darovima iz porodičnih zbirki. Ova nesvakidašnja etnozbirka svečano je otvorena 2001. godine. „Razvoj civilizacije čini svoje i mnogi salaši polako nestaju, napušteni i prepušteni „umiranju“ pod zubom vremena, a svojom idejom želeo sam zaustaviti nestanak naše zajedničke prošlosti“, voleo je da kaže velečasni Krmpotić. Uz stambenu celinu, u kojoj se nalazi sačuvano gotovo kompletno pokućstvo i raznovrsni predmeti iz svakodnevnog života bunjevačkih Hrvata, najstariji eksponat je jedan kovčeg s početka osamnaestog veka, a uz okućnicu se nalaze i brojne poljoprivredne mašine koje spadaju u danas raritetne muzejske eksponate. Unutar ove etnoceline nalazi se i poslednji đurđinski đeram, karakteristični ravničarski bunar, koji svojom autentičnošću zadire u „dubine“ pomalo zaboravljenog vremena i tradicije koja je održala ljude na ovim prostorima. Do Đurđina se danas stiže iz dva drumska pravca, takozvanim somborskim putem preko sela Mišićeva ili starim beogradskim preko Starog Žednika. Prašnjave, blatnjave puteve kroz ravnici svojstvene dolove, civilizacijski napredak je zamenio asfaltiranim drumovima, a umesto razbacanih salaša niklo je savremeno naselje modernih kuća i Đurđin je zakoračio u novu etapu svoje istorije. U jednom trenutku naselje je brojalo i do 3000 stanovnika, ali je sasvim logična gravitacija prema lagodnijem gradskom životu, daleko od teških poslova na njivi i u domaćinstvu, zaustavila današnji broj stanovnika na negde oko 1760 duša koje ostaju verne načinu života svojih predaka. Istina, salaša je sve manje i stariji čuvari tradicije se polagano, pogotovo za vreme hladnih zima, sele svojima u naselje, ali je ipak prisutan trend ostanka na selu.

Cena ubrzane tranzicije, oličena u velikoj nemaštini koja je zahvatila gotovo sve delove društva u državi koja pati od akutne nezaposlenosti i slabo plaćene zaposlenosti, naterala je mnoge da dobro razmisle da li je grad zaista bolje životno rešenje. Poljoprivreda i stočarstvo održali su generacije i generacije predaka, „odranivši“ na kraju i njihove današnje naslednike. „Život na selu je dinamičan i prepun svakodnevnih obaveza, ali i pored svega zanimljiv“, govore Jelica i Davor Dulić, roditelji četiri kćeri i jednog sina, koji su odlučili da svoj dom osnuju na rodnoj zemlji. „Muž radi na zemlji, a ja se, kao domaćica, brinem za obitelj i sve oko kuće. Oduvek smo želeli imati veliku obitelj i našu decu nastojimo odgojiti da prepoznaju vrednosti života na selu, ali ukoliko budu želeli otići poštovati ćemo njihov izbor“.

Život na selu je oduvek trpeo teret monotonije, toliko karakteristične za jednoličnost svakodnevnih, pretežno radnih obaveza oko zemlje. Od rane zore i prvog „namirivanja“ sitnijih i krupnijih životinja, pa potom celodnevnih aktivnosti na njivi i oko nje tokom sezone poljoprivrednih radova, pa sve do ponovnog večernjeg „angažmana“ u štali, oboru ili dvorištu, život na selu je okupiran brojnim fizičkim aktivnostima. Smiraj dana i dolazak prvog mraka značio je i kraj rada, i tek tada bi se mogao pronaći delić slobodnog prostora i vremena za srcu i duhu ugodne aktivnosti. Jedna od njih je i svakako umetnost rada sa slamom, jedinstvena za ove, ali i svetske prostore.

Kao najbolja potvrda ove tvrdnje stoje brojna remek-dela dve najpoznatije slamarke ovog kraja i ove izvorne umetnosti u stalnoj izložbi umetnina u tehnici slame, pokojnih Kate Rogić i Mare Ivković Ivandekić, pohranjenoj od svog otvaranja 1993. godine u prostorijama župne kancelarije pastoralnog centra u Đurđinu. Najpoznatiji eksponati, počevši od čuvenog sakramenta iz 1947. godine, nastali su u vremenu najrigoroznije komunističke diktature i predstavljali su svojevrsnu zabranjenu delatnost koja je opstala zahvaljujući hrabrosti i veri svojih kreatorki. Kata Rogić, svojevrsna rodonačelnica ove lepe umetnosti, prezentovala je 1976. godine svoje izabrane radove papi Pavlu VI. Uz nju, zahvaljujući prijateljstvu koje se protezalo celog njihovog života, slamarska umetnost dobila je i nastavljačicu lepe tradicije i talentovanu autorku, Maru Ivković Ivandekić. Njeno životno delo „Križni put“ u tehnici slame na 14 prigodnih slika dovršeno je posle punih osam godina marljivog rada i postavljeno 1997. godine u đurđinskoj crkvi sv. Josipa. Ovo umetničko delo jedinstveno je u celom svetu i kao takvo predstavlja ulazak ove umetnosti u liturgijski život katoličke crkve.

„Moji prvi kontakti sa slamom započeli su još u najranijem detinjstvu. Dok sam čuvala stoku i perad, igrala sam se sa stabljikama i lagano započela kreirati prve oblike od ovog jedinstvenog materijala“, pričala je pred smrt Mara. Tajnu pripreme „zlatnog pletiva“ Mara je ostavila pokolenjima: nikako ne bi trebalo dočekati da slama potpuno sazri, jer onda poprimi nekvalitetnu žutu, umesto zlatastu boju. Njen ozbiljniji umetnički pristup započeo je tek uz Katu, koja je bila prva u izradi „kruna“, izloživši svoj rad za Dužijancu još 1935. godine, dok se ona uključila u rad sa slamom negde oko 1950. godine.

Za one koji slabije poznaju običaje ovdašnjih bunjevačkih Hrvata, reč Dužijanca, koja se često ponavlja kao jedan od centralnih simbola njihovog viševekovnog bitisanja na ovim prostorima, zvuči prilično nepoznato. Reč je o tradicionalnom običaju proslavljanja završetka žetelačkih radova, slavljenju „prvog ovogodišnjeg kruva“ i zahvaljivanju Gospodu za još jednu berićetnu i uspešnu godinu. To je običaj koji je uspeo da preživi i vremena kada zbog isticanja nacionalne pripadnosti i brojnih religioznih motiva, koji čine neizbrisivi deo tradicije i kulturnog nasleđa, nije imao potpunu slobodu javnog i otvorenog proslavljanja. Kroz običaje je sačuvan i izvorni govor, hrvatska ikavica iz koje proističu viševekovni koreni sa maticom iz koje su se davnašnji preci zaputili u smeru novog života. U srcu bačke ravnice, bunjevački Hrvati razvili su svoj novi dom, obogaćujući etničku sliku, kako je to popularni pevač i autor narodnog melosa Zvonko Bogdan opevao u danas već antologijskoj pesmi „Hej salaši“: „Naša je grana mala, al' je fina“.

NATIONAL GEOGRAPHIC SRBIJA U APRILSKOM BROJU DONOSI:

Sahel
Ogromno područje podsaharske savane je svet nevedljivih granica. Prelazak jedne od njih odveo je autora u sudanski zatvor.

Obala Na Pall
Veličanstvena obala i uzvišene litice od krševite ivice na Havajima stvorile su raj na Zemlji. Međutim, turisti i otpad uyimaju danak.

Biomemetika
Pseće krzno inspirisalo je izum čičak-trake. To je primer biomemetrike – mlade nauke koja prilagođava dizajn iz prirode kako bi rešila savremene probleme. Danas ta nauka možda zalazi u zrele godine.

Indijske rikše
Kolkata je sa svojim rikšama dinamičan odnos ljubavi i mržnje. Jesu li one simbol iskorišćavanja? Ili jednostavni praktično prevozno serdstvo?

Više o aprilskom izdanju National Geographic Srbija saznajte na www.nationalgeographic-srbija.com.