Na današnji dan, 15. maj

1536 - Engleski sud proglasio je krivim za preljubu i incest Anu Bolen, drugu ženu kralja Henrija VIII, i njenog brata lorda Ro&scaron;fora. Dva dana potom, nadbiskup Krenmer &quot;ustanovio&quot; je da je brak nevažeći (sklopljen je 1533). Zbog njega je Henri VIII raskinuu veze s Katoličkom crkvom, po&scaron;to se papa usprotivio braku, a &quot;preljubnica&quot; je ubrzo pogubljena, posle čega se Henri VIII jo&scaron; četiri puta ženio, po&scaron;to nije imao mu&scaron;ke dece.1571 - Tatarski osvajači su zapalili Moskvu.1767 - Đenova je prodala Francuskoj ostrvo Korziku.1773 - Rođen je austrijski kancelar knez Meternih. Klemens Vencel Nepomuk Lotar fon Meternih-Vineburg je kao ministar spoljnih poslova i kancelar, četiri decenije krojio spoljnu i unutra&scaron;nju politiku Austrije, umnogome i sudbinu Evrope. U međunarodnoj politici bio je stub reakcionarnog saveza evropskih vladara poznatog kao&quot;Sveta alijansa&quot; (stvorena je na Bečkom kongresu 1815. s ciljem sputavanja revolucionarnih tendencija, &scaron;irom Evrope bez razlike). U unutra&scaron;njoj politici je izgradio poznati &quot;Meternihov sistem&quot; - klasičan policijski režim, usmeren i protiv liberalnih težnji i protiv nacionalnih pokreta prisutnih &scaron;irom austrijskog carstva.1796 - Trupe francuskog generala Napoleona Bonaparte, koji je u Italiji predvodio dvogodi&scaron;nju uspe&scaron;nu vojnu kampanju protiv Austrije, u&scaron;le su u Milano.1848 - Progla&scaron;ena je Srpska Vojvodina. U Sremskim Karlovcima, Skup&scaron;tina predstavnika 175 crkvenih op&scaron;tina vojvođanskih eparhija, zajedno s delegatima iz Kneževine Srbije, koja je prethodno dva dana ranije, izabrala mitropolita Josifa Rajačića za patrijarha, a pukovnika Stevana &Scaron;upljikca za vojvodu - proglasila je Srpska Vojvodina. Skup&scaron;tina je istakla pravo Srba u Austriji (Ugarskoj) na autonomni politički i kulturni razvoj. Srpska Vojvodina je obuhvatala Srem, Vojnu granicu u Sremu, Baranju i Bačku s bečejskim i &scaron;ajka&scaron;kim okruzima (takođe deo Granice) i Banat sa Vojnom granicom i kikindskim okrugom. Austrijska (i Ugarska) vlada proglasile su odluke Majske skup&scaron;tine nezakonitim, ali je austrijski ustav od 4. marta 1849. potvrdio osnivanje Srpske Vojvodine i Tami&scaron;kog Banata, u koje su uključeni Bodro&scaron;ka, Torontalska, Tami&scaron;ka i Kra&scaron;ovska županija i Rumski i Iločki okrug Sremske županije. Srpska Vojvodina je dobila status posebne upravne teritorije, a austrijski car je poneo i titulu srpskog velikog vojvode.1848 - Pariski radnici, nezadovoljni politikom buržoaske vlade posle progla&scaron;enja francuske republike, upali su u skup&scaron;tinsku zgradu, raspustili ustavotvornu skup&scaron;tinu i izabrali revolucionarnu vladu. Uz pomoć vojske gradske vlasti su uspele da ugu&scaron;e ustanak i pohapse kolovođe.1859 - Rođen je francuski fizičar Pjer Kiri, koji je sa suprugom Marijom i Antoanom Anrijem Bekerelom, 1903. godine podelio Nobelovu nagradu za fiziku. S bratom Žakom otkrio je 1880. piezoelektricitet. Proučavao je magnetske pojave, a 1898. sa suprugom je prona&scaron;ao radioktivne elemente polonijum i radijum. Dokazao je 1903. da soli radijuma spontano oslobađaju toplotu. Radovi bračnog para Kiri temelj su moderne nauke o radioaktivnosti i pokazali su da radioktivnost uglavnom ne zavisi od spolja&scaron;njih uslova.1886 - Umrla je američka književnica Emili Dikinson, za života gotovo anonimna, jer je do smrti objavila samo pet pesama. Njenih vi&scaron;e od hiljadu pesama, otkrivenih posle smrti, posthumno su objavljene u &scaron;est tomova. Priređivači su ih podelili u četiri kategorije: pesme o prirodi, o vremenu i večnosti, o ljubavi i o životu. Njena poezija je izrazito introspektivna i usmerena ka mističnom, nagla&scaron;ene originalnosti.1891 - Rođen je ruski pisac Mihail Afanasjevič Bulgakov, po obrazovanju lekar. Najpoznatiji je po romanu &quot;Majstor i Margarita&quot;, &scaron;tampanom u Moskvi tek 1966. godine, 25 godina posle njegove smrti. Zbog romana s fabulom iz građanskog rata &quot;Bela garda&quot;, dramatizovanog kao &quot;Dani Turbina&quot;, odmah je izazvao podozrenje sovjetskih vlasti, iako mu je sam Staljin ukazivao po&scaron;tovanje. Njegov &quot;fantastični realizam&quot;, filozofija života i umetnosti imali su izuzetno snažan efekat u svetskim razmerama i uticali su na sovjetsku literaturu u drugoj polovini 20. veka. Ostala dela: priče i pripovetke &quot;Bele&scaron;ke mladog lekara&quot;, &quot;Đavolijada&quot;, &quot;Kobna jaja&quot;, &quot;Pseće srce&quot;, romani &quot;Život gospodina de Molijera&quot;, &quot;Pozori&scaron;ni roman&quot; (nedovr&scaron;en), drame &quot;Bekstvo&quot;, &quot;Zojkin stan&quot;, &quot;Purpurno ostrvo&quot;, &quot;Adam i Eva&quot;, &quot;Blaženstvo&quot;, &quot;Ivan Vasiljevič&quot;, &quot;Bratstvo licemera&quot;, &quot;Poslednji dani&quot;, &quot;Batum&quot;, scenariji &quot;Revizor&quot;, &quot;Mrtve du&scaron;e&quot;, dramatizacije &quot;Mrtve du&scaron;e&quot;, &quot;Rat i mir&quot;. Posle raspada sovjetske države objavljene su njegove dnevničke bele&scaron;ke: &quot;Dnevnik Majstora i Margarite&quot;.1907 - Umro je srpski pesnik Milorad Mitrović, autor lirskih pesama, balada i romansi, satiričar i dramski pisac. Diplomirao je na Pravnom fakultetu u Beogradu i kao činovnik je radio u Užicu, Čačku, Mionici, Smederevu i Knjaževcu. Posle prevrata 1903. je postao sekretar Apelacionog suda u Beogradu. Počeo je da pi&scaron;e pod uticajem Vojislava Ilića i prvu zbirku je objavio 1899. pod naslovom &quot;Knjiga ljubavi&quot;. Naročito su bile popularne njegove pesme &quot;Don Ramiro&quot;, &quot;Papučica&quot;, &quot;Sigurna pesma&quot;. Neke su i komponovane, poput pesme &quot;Bila jednom ruža jedna&quot;. Napisao je i fragmente tragedije &quot;Despot Lazar Branković&quot;.1909 - Rođen je engleski filmski i pozori&scaron;ni glumac Džejms Mejsn. Filmovi: &quot;Begunac&quot;, &quot;Sedmi veo&quot;, &quot;Čovek u sivom&quot;, &quot;Zvezda je rođena&quot;, &quot;Julije Cezar&quot;, &quot;Lolita&quot;, &quot;Sever severozapad&quot;, &quot;Lord Džim&quot;, &quot;Galeb&quot;, &quot;Ubistvo po narudžbini&quot;.1911 - Rođen je &scaron;vajcarski pisac Maks Rudolf Fri&scaron;, liberalni intelektualac, skeptik koji je analizirao duhovne tendencije i protivrečnosti savremenog sveta. Dela: romani &quot;&Scaron;tiler&quot;, &quot;Homo faber&quot;, &quot;Neka mi ime bude Gantenbajn&quot;, pripovetka &quot;Montok&quot;, drame &quot;Kineski zid&quot;, &quot;Grof Ederland&quot;, &quot;Don Huan ili Ljubav prema geometriji&quot;, &quot;Biderman i palikuće&quot;, &quot;Andora&quot;, &quot;Biografija&quot;, &quot;Dnevnici 1946-1949&quot;, &quot;Dnevnici 1966-1971&quot;.1914 - Umro je srpski književni kritičar i istoričar književnosti Jovan Skerlić, profesor Beogradskog univerziteta, član Srpske kraljevske akademije, najuticajniji kritičar svog vremena. Diplomirao je na Velikoj &scaron;koli u Beogradu i doktorirao u Lozani. Presudno je uticao na srpsku literaturu, boreći se za realizam i verodostojnost književnog dela. Prve radove objavio je u satiričnim i socijalističkim listovima, a zatim se visprenom kritikom, ali često beskompromisnom i isključivom, ogla&scaron;avao u &quot;Srpskom književnom glasniku&quot;, koji je od 1905. do 1907. uređivao sa Pavlom Popovićem, a potom sam do smrti. Po ličnom opredeljenju Skerlić je bio izraziti socijalista (socijaldemokrata). Dela: rasprave i studije &quot;Pogled na dana&scaron;nju francusku književnost&quot;, &quot;Uni&scaron;tenje estetike i demokratizacija umetnosti&quot;, &quot;Francuski romantičari i srpska narodna poezija&quot;, &quot;Srpska književnost u XVIII veku&quot;, &quot;Omladina i njena književnost&quot;, &quot;Istorija nove srpske književnosti&quot;, &quot;Jakov Ignjatović&quot;, kraće studije, kritike i prikazi sakupljeni u devet knjiga pod naslovom &quot;Pisci i knjige&quot;.1914 - Rođen je nepalski planinar Namgjal Vangdi, poznat kao Tenzing Norgaj, koji je s Novozelanđaninom Edmundom Hilarijem u maju 1953. prvi osvojio &quot;krov sveta&quot; Maunt Everest, 8.848 metara visok vrh planinskog masiva Himalaji.1923 - Velika Britanija je kao nezavisnu državu priznala Transjordaniju pod emirom Abdulahom.1933 - Rođen je Stojan Vujičić, srpski literata i publicista, jedna od vodećih ličnosti srpske zajednice u Mađarskoj. Rođen u Pomazu, između Budimpe&scaron;te i Sentandreje, decenijama je prikupljao starine važne za pro&scaron;lost Srba u Mađarskoj od čega je nastala postavka Srpskog pravoslavnog crkvenog muzeja u Sentandreji. Diplomirao je Slavistiku u Budimpe&scaron;ti. Bio je član antikomunističkog Petefijevog kruga. Radio je na uspostavljanju i izučavanju kulturno-istorijskih veza Srba i Mađara. Pisao je stručne i publicističke tekstove o Mihailu Vitkoviću, Jakovu Ignjatoviću, Teodoru Pavloviću, Veljku Petroviću, Todoru Manojloviću, Endre Adiju, Deže Kostolanjiju, Miklo&scaron;u Radnotiju, Petru Dobroviću, Ivanu Me&scaron;troviću. Bio je saradnik Instituta za nauku o književnost Mađarske akademije nauka, član SANU i Matice srpske, počasni profesor Univerziteta u Novom Sadu. Pokretač je lista Neven i urednik pe&scaron;tanskog časopisa Evropai uta&scaron;.1940 - Pu&scaron;tene su u prodaju prve najlon čarape, simbol ženske senzualnosti, ali i emancipacije. Samo tokom prve godine u SAD je prodato je čak 64 miliona pari. Najlon čarape su nastale u laboratorijama američke kompanije &quot;Dipon&quot; (Dupont), a njihov prototip prikazan je na Svetskoj izložbi 1939.1940 - Holandska armija je u Drugom svetskom ratu kapitulirala i predala se nemačkim trupama.1943 - U Moskvi je raspu&scaron;tena Komunistička internacionala, poznata kao Kominterna, osnovana 1919. Izvr&scaron;ni komitet je obrazložio da se Kominterna raspu&scaron;ta po&scaron;to je takav &quot;organizacioni oblik udruživanja radničke klase prevaziđen&quot;, pa je &quot;čak postao smetnja i kočnica daljeg učvrsćenja nacionalnih radničkih pokreta&quot;. U su&scaron;tini, Staljin se odrekao Kominterne da bi izbegao prigovore zapadnih saveznika da ona ometa lojalnu saradnju u sklopu antihitlerovske koalicije.1945 - Jugoslavija je definitovno oslobođena od okupatora i jedinice Jugoslovenske armije slomile su i poslednji organizovani otpor neprijateljskih snaga u Drugom svetskom ratu. Jugoslovenska armija je nemačkim trupama presekla odstupnicu, zarobila komandanta grupe armija E general-pukovnika Aleksandera Lera, koji je u aprilu 1941. rukovodio bombardovanjem Beograda, i prinudila ih na predaju. Jugoslavija je u četvorogodi&scaron;njem ratu opusto&scaron;ena, a prema zvaničnim podacima poginulo je 1.706.000 građana.1948 - Novostvorenu državu Izrael su napali egipatski avioni, a sa severa i istoka libanske i jordanske trupe.1955 - U Beču je potpisan Austrijski državni ugovor kojim su Sovjetski Savez, SAD, Velika Britanija i Francuska obnovile nezavisnost Austrije u granicama od 1. januara 1938, čime je okončana desetogodi&scaron;nja saveznička okupacija te zemlje koja je u Drugom svetskom ratu bila deo Trećeg rajha i čije je stanovni&scaron;tvo ogromnom većinom podržavalo nacizam i prisajedinjenje Nemačkoj. Ugovor je sadržao niz za&scaron;titnih odredaba za nacionalne manjine u Austriji, kojih se Beč nije uvek dosledno pridržavao, a i obaveza o &quot;večnoj neutralnosti Austrije&quot; pokazala se kao relativna kategorija.1957 - Velika Britanija je izvr&scaron;ila prvu probu hidrogenske bombe u centralnom Pacifiku.1978 - Umro je australijski državnik Robert Gordon Menzis, premijer Australije s najdužim stažom, &scaron;ef vlade kao lider Ujedinjene australijske partije od 1939. do 1941, a potom kao vođa Liberalne partije od 1949. do 1966. Znatno je doprineo jačanju uticaja SAD u Australiji i uvukao je zemlju u Vijetnamski rat, na američkoj strani.1987 - Umrla je američka filmska glumica Rita Hejvort, holivudski seks simbol četrdesetih godina 20. veka. Filmovi: &quot;Samo anđeli imaju krila&quot;, &quot;Đilda&quot;, &quot;Dama pod sumnjom&quot;, &quot;Nikad se neće&scaron; obogatiti&quot;, &quot;Dama iz &Scaron;angaja&quot;, &quot;Odvojeni stolovi&quot;.1989 - Sovjetski predsednik Mihail Gorbačov objavio je u Pekingu otvaranje nove ere kinesko-sovjetskih odnosa.1991 - Predsednik Fransoa Miteran saop&scaron;tio je da je posle ostavke premijera Mi&scaron;ela Rokara mandat za sastav vlade poverio Edit Kreson, koja je sutradan kao prva žena u istoriji Francuske preuzela dužnost premijera.1992 - Paravojne muslimanske jedinice u Tuzli su napale kolonu Jugoslovenske narodne armije i ubile najmanje 59 vojnika tada&scaron;nje JNA, ranjeno je njih 44, a veliki broj zarobljen. Napadom je prekr&scaron;en dogovor prema kojem je kolona, koja je kao i ostale jedinice JNA napu&scaron;tala Bosnu i Hercegovinu, trebalo da mirno napusti grad. Ponovljen je scenario iz Dobrovoljačke ulice u Sarajevu nepune dve sedmice ranije: prvi deo kolone je propu&scaron;ten, a drugi je napadnut iz zasede.1992 - Hiljade pristalica opozicije u Azerbejdžanu zauzelo je u Bakuu zgradu Skup&scaron;tine i predsedničku palatu, a dan kasnije sa vlasti je zbačen predsednik Ajaz Mutalibov koji je potom izbegao u Moskvu.1996 - Desničarski lider Atal Bihari Vadžpaji postao je prvi Hindu nacionalista premijer Indije, po&scaron;to je njegova Baratija Džanata partija na skup&scaron;tinskim izborima osvojila relativnu većinu.1999 - Prvi put od početka agresije NATO na Srbiju (SRJ) iz vazduha je napadnuto područje op&scaron;tine Bor u kojoj su na meti bili trafo-stanica i skladi&scaron;te &quot;Jugopetrola&quot;. Gađani su i civilni ciljevi u Beogradu, Pančevu, Smederevu, Novom Sadu, Požarevcu, Kragujevcu, Čačku, Boljevcu, Kur&scaron;umliji, Uro&scaron;evcu, Kosovskoj Mitrovici, Prizrenu, Peći, Đakovici, Dečanima.2002 - Biv&scaron;i predsednik Republike Srpske Krajine Milan Martić predao se Ha&scaron;kom tribunalu.2006 - Sjedinjene Američke Države obnovile su pune diplomatske odnose s Libijom. Odluka Libije da 2003. obustavi program nuklearnog naoružavanja i obe&scaron;teti porodice žrtava poginulih u bomba&scaron;kom napadu na avion američke kompanije &quot;Panam&quot;, 1998. iznad Lokerbija u &Scaron;kotskoj, kada je poginulo 270 osoba, uglavnom građana SAD, dovela je do promena u odnosima dve države koji su decenijama bili veoma lo&scaron;i. SAD su Libiju 1979. godine proglasile za državu sponzora terorizma, a zvanične diplomatske veze prekinute su godinu dana docnije.2007 - Vi&scaron;e od 60 talibanskih pobunjenika ubijeno je u vazdu&scaron;nim udarima avganistanskih i koalicionih snaga na dve baze pobunjenika u Kandaharu, provinciji na jugu Avganistana. U napadima su poginuli regionalni komandanti mula Abdul Hakim, mula Abdul Manan i mula Zarif.2007 - Najmanje 24 osobe su poginule a 30 je povređeno u eksploziji bombe u hotelu u pakistanskom gradu Pe&scaron;avaru. Bomba je eksplodirala na recepciji četvorospratnog hotela &quot;Merhaba&quot;, koji se nalazi u starom delu grada, u blizini džamije Masdžid Mohabat Kan.2007 - Najmanje 45 lica je poginulo, a 60 je povređeno kada je kamion-bomba pun gasa hlora eksplodirao blizu pijace u &scaron;iitskom selu Abu Sejdah, u iračkoj proviniciji Dijala, severoistočno od Bagdada2010 - Umro je Džon &Scaron;epard-Baron izumitelj bankomata (Automated Teller Machine - ATM). &Scaron;epard-Baron radio je za britansku kompaniju &quot;De La Rue&quot;, jednu od najvećih svetskih &scaron;tamparija vrednosnih hartija, a ideja o postojanju takvog aparata pojavila se zbog činjenice da banke nisu uvek otvorene.2012 - Umro je Karlos Fuentes, meksički književnik, jedan od najpoznatijih pisaca &scaron;panskog govornog područja. Prvu zbirku kratkih priča &quot;Preru&scaron;eni dani&quot; objavio je 1954. godine. Već prvim romanom &quot;Najprozračnija oblast&quot; (1958) 30-godi&scaron;nji autor je stekao međunarodni ugled. Fuentes je bio najčuveniji meksički pisac i odigrao je dominantnu ulogu u latinoameričkom literarnom bumu. Druga dela: &quot;Mirne savesti&quot;, &quot;Aura&quot;, &quot;Smrt Artemija Krusa&quot;.2014 - Vlada Srbije proglasila je vanrednu situaciju zbog poplava, koje su zahvatile veliki deo zemlje posle nezapamćenih padavina, po&scaron;to je ciklon &quot;Tamara&quot; čiji je epicentar bio nad Srbijom, zahvatio područje velikog dela srednje i jugoistočne Evrope dva dana ranije. Na teritoriji Srbije sa ugroženih područja bilo je evakuisano gotovo 32.000 osoba, bez struje se na&scaron;lo preko 26.000 domaćinstava, poplavljeno je 2.260 objekata, ugrožena su 1.763, a aktivirale su se hiljade klizi&scaron;ta. U Srbiji je poplavljeno 90.000 hektara obradivog zemlji&scaron;ta, a &scaron;teta na infrastrukturi, saobraćajnoj, energetskoj i telekomunikacionoj, prema&scaron;ila je 250 miliona evra.2018 - Predsednik Rusije Vladimir Putin otvorio je najduži most u Evropi, koji povezuje Krim sa Krasnodarskim krajem, čime je smanjena saobraćajna izolovanost poluostrva. Krimski most, dug nepunih 19 kilometara, ide preko Kerčkog prolaza i povezuje poluostrvo Kerč na Krimu s Tamanskim poluostrvom na jugu Rusije.2019 - Preminuo je Mi&scaron;a Janketić, srpski glumac. Odigrao je preko stotinu uloga u pozori&scaron;tu, najvi&scaron;e u matičnom Jugoslovenskom dramskom. Ogroman trag ostavio je na filmu, televiziji, radiju. Diplomirao je glumu 1962, na Akademiji za pozori&scaron;te, radio, film i televiziju u Beogradu. Predavao je na Akademiji umetnosti u rodnom Novom Sadu. Dobitnik je niza priznanja - Dobričinog prstena, Oktobarske nagrade, četiri Sterijine nagrade, priznanja &quot;Pavle Vuisić&quot; za životno delo.2021 - Umro je Đorđe Marjanović, pevač, jedna od najvećih zvezda jugoslovenske i srpske zabavne muzike. Prvi je pevač u negda&scaron;njoj Jugoslaviji koji je imao zvanične klubove zaljubljenika. Rođen je u Kučevu, studirao je farmaciju u Beogradu. Prvi put je nastupio kao pevač na audiciji koju je organizovalo Udruženje džezista Srbije. Prvu ploču &quot;Muzika za igru&quot;, objavio je za PGP-RTB 1959. godine. Bio je izuzetno popularan i u Sovjetskom Savezu. Upamćen je po brojnim hitovima, poput &quot;Zvižduk u osam&quot;, &quot;Lazarela&quot;, &quot;Romana&quot;, &quot;Moje ludo srce&quot;, &quot;Nikad nije kasno&quot;.2024 - Robert Fico, predsednik vlade Slovačke, ranjen je u atentatu. Pucnjava se dogodila ispred Doma kulture u gradu Handlova, severoistočno od Bratislave, gde je prethodno održana sednica Vlade. Napadač je bio Juraj Cintula, osnivač Pokreta protiv nasilja, pisac, navodno zbog toga &scaron;to se, po njemu, kocka nedovoljno suzbija.

Na današnji dan, 15. maj

0 Komentari