Putine, doviđenja – "Ovo je rat"

Zbog svoje pokornosti ruskom diktatoru, svrgnuti autokrata je povremeno nazivan "Putinovim kućnim ljubimcem" ili "agentom Kremlja". Mađarska je godinama smatrana bezbednosnim rizikom u okviru EU i NATO-a, a ruski špijuni su dugo mogli da deluju u zemlji gotovo bez ikakve kontrole.

Kako se saznalo u proleće 2026. godine, čak je i bivši ministar spoljnih poslova Peter Sijarto lično prosleđivao poverljive informacije sa sastanaka EU svom ruskom kolegi Sergeju Lavrovu, prenosi Dojče vele.

Svemu tome je došao kraj kada je početkom maja 2026. godine dužnost preuzela nova vlada na čelu sa Peterom Mađarom. Za razliku od Orbana, novi mađarski premijer je više puta i oštro osudio rusku agresiju i rat protiv Ukrajine. Mađarska vlada je nedavno označila Rusiju kao pretnju po nacionalnu bezbednost Mađarske.

Nova vlada stroža prema Rusima

Sada je nova vlada preduzela dosad najstrožu meru protiv ruske politike: u utorak (8. septembra 2026), mađarsko Ministarstvo spoljnih poslova proteralo je deset ruskih diplomata koji su "prekršili odredbe Bečke konvencije o diplomatskim odnosima". Mađarska ministarka spoljnih poslova Anita Orban (koja nije u srodstvu sa bivšim premijerom) saopštila je ovu odluku putem Fejsbuka.

Orban nije iznela konkretne detalje, ali takva formulacija obično podrazumeva da su dotične diplomate bile špijuni ili obaveštajni operativci. Mađarska ministarka spoljnih poslova dodala je da ta odluka štiti bezbednost i suverenitet Mađarske. Ipak, naglasila je da to ne znači prekid diplomatskih odnosa. Mađarska želi da "nastavi da održava neophodan dijalog, međusobno poštovanje i poštovanje pravila".

Iako je izjava mađarske ministarke spoljnih poslova bila kratka, odmah je izazvala brojne medijske izveštaje i komentare povodom te mere. To nije iznenađujuće, s obzirom na to da nova mađarska vlada sprovodi zaokret od 180 stepeni u politici ove članice EU prema Rusiji. Istovremeno, to predstavlja jednu od najstrožih diplomatskih sankcija protiv Moskve još od političkih i društvenih previranja 1989–1990. godine.

Stručnjak za obaveštajna pitanja Peter Tarjani izjavio je u intervjuu za informativni portal Index.hu da "ovo nije diplomatski sukob, već ozbiljno obaveštajno pitanje". Dodao je da se ovom merom Mađarska "vraća u glavni tok bezbednosne politike" svojih saveznika.

Andraš Rac, politikolog, vodeći mađarski stručnjak za Rusiju i zamenik direktora Mađarskog instituta za spoljne poslove (MKI), izjavio je za državnu novinsku agenciju MTI da je Mađarska bila jedina članica EU i NATO-a u kojoj poslednjih godina nije bilo takvih proterivanja. Takav potez je "zapravo trebalo povući još pre četiri i po godine", rekao je Rac. Sada "Mađarska izmiruje dugogodišnji dug prema svojim saveznicima iz EU i NATO-a".

Pod vođstvom Viktora Orbana, Mađarska — kao jedina država članica EU — nikada nije nedvosmisleno osudila ruski rat protiv Ukrajine. Tokom poslednje dve godine njegove vladavine, autokrata Orban je čak smatrao Ukrajinu i Zapad odgovornim za tu agresiju.

Međutim, Viktor Orban je vodio izrazito prorusku politiku mnogo pre toga — još od dolaska na vlast 2010. godine. To je, između ostalog, pravdao velikom zavisnošću Mađarske od ruskih energenata — zavisnošću koja je bila veća nego kod gotovo bilo koje druge zemlje u regionu. Ipak, tvrdnja Orbanove vlade da je ruski gas jeftiniji odavno je opovrgnuta. Štaviše, proširenje nuklearne elektrane "Pakš" uz rusku pomoć koštaće Mađarsku ogromne sume novca u decenijama koje dolaze. Shodno tome, pravi razlozi za mnoge aspekte Orbanove naklonosti prema Rusiji ostaju misterija.

Ta bliskost sa Rusijom često je dovodila Mađarsku u apsurdne situacije koje su ugrožavale njenu nacionalnu bezbednost — i to u trenucima kada je Orban stalno optuživao svoje kritičare da podrivaju suverenitet Mađarske. Na primer, sve do 2016. godine, ruski obaveštajci su godinama nesmetano učestvovali u vojnim vežbama koje su organizovale krajnje desničarske grupe u Mađarskoj. Od 2012. godine pa nadalje, ruske obaveštajne službe su godinama krale ogromne količine podataka iz mađarskog Ministarstva spoljnih poslova i drugih državnih institucija, a sve to bez ikakve javne reakcije vlade.

Rusiji je 2019. godine dozvoljeno da premesti sedište Međunarodne investicione banke (IIB) — poznate kao "špijunska banka" — u Budimpeštu. Tek nakon uvođenja američkih sankcija, banka je konačno povučena iz zemlje 2023. godine. Sve u svemu, kako je istraživački novinar Sabolč Panji više puta upozoravao poslednjih godina, Mađarska je postala "logistički centar i polazna tačka za ruske obaveštajne službe", čime je ugrozila čitav region.

Orbanov izrazito proruski kurs vremenom je izazvao sve veće nezadovoljstvo među mnogim Mađarima. Jasna proevropska i prozapadna orijentacija Petera Mađara značajno je doprinela izbornoj pobedi njegove stranke Tisa (Poštovanje i sloboda). Tokom predizborne kampanje u proleće 2026. godine, na skupovima se često mogla videti zastava Evrope, a spontano se čuo i slogan: "Rusi, idite kući!"

Za razliku od Viktora Orbana, Mađar i vodeći političari njegove stranke "Tisa" uvereni su da je mesto Mađarske čvrsto u Evropi i da odnosi sa Rusijom treba da ostanu strogo pragmatični i na relativno niskom nivou.

Ipak, mnogi posmatrači i stručnjaci iznenađeni su radikalnim zaokretom u odnosu prema Rusiji koji sada sprovodi Mađarova vlada. Andraš Telkeš, bivši zamenik direktora Kancelarije za informisanje (IH) – mađarske domaće obaveštajne službe – piše u listu "Népszava" da proterivanje diplomata otkriva prisustvo ruske obaveštajne službe u Mađarskoj koje je očigledno "veoma duboko", što ukazuje na ozbiljan problem za zemlju.

Prema mišljenju Telkeša, proterivanje deset diplomata pomaže u obnavljanju poverenja savezničkih obaveštajnih službi u Mađarsku. Istovremeno, on napominje: "Proterivanje dve ili tri osobe bio bi signal. Proterivanje deset osoba ravno je ratu." Ova mera, dodaje on, stvara ozbiljan bezbednosni problem za Mađarsku.

Portparolka ruskog Ministarstva spoljnih poslova osudila je proterivanje ruskih diplomata iz Mađarske neobično oštrim rečima. Govorila je o "rusofobičnom lobiju u Budimpešti" i najavila "oštar i bolan" odgovor. Ruski poslanik Andrej Kolesnjik, član Odbora za odbranu Državne dume, izjavio je da bi trebalo razmotriti i obustavu isporuke gasa Mađarskoj.

Mađarska ministarka spoljnih poslova Anita Orban bolje poznaje takve ruske taktike ucenjivanja od bilo koga drugog u novoj mađarskoj vladi: ona je 2007. godine doktorirala sa tezom o ruskoj energetskoj politici u Centralnoj Evropi. Godine 2008. objavila je knjigu pod naslovom "Moć, energija i novi ruski imperijalizam", piše Dojče vele.