Na današnji dan, 1. septembar

1159 – Umro je papa Hadrijan IV, rođen kao Nikolas Brejkspir, jedini Englez u istoriji rimokatoličke crkve izabran za njenog poglavara (1154. godine).

1715 – Umro je francuski kralj Luj XIV, poznat kao "kralj Sunce". Na presto je stupio 1643. kao petogodišnjak, posle smrti oca Luja XIII. Vladao je 72 godine, najduže u istoriji Evrope. Vodio je više ratova u nastojanju da obezbedi premoć Francuske, s promenljivim uspehom. Njegovo ime simbol je prosvećenog apsolutizma, specifične koncepcije vladavine, karakteristične za 18. i delimično 19. vek. Sagradio je dvorac Versaj, koji je ubrzo postao uzor najrazličitijim monarsima širom Evrope. Po uzoru na Versaj nastao je petrogradski Peterhof, palata u Potsdamu kod Berlina, Šenbrun u Beču, Kazerta kod Napulja, i mnoge druge palate širom kontinenta. Bio je poznat i kao širokogrudi mecena.

1779 – Subotica je dobila status Slobodnog kraljevskog grada pod imenom Maria Terezianštat. Grad je tada dobio i službeni grb barkone heraldičke forme koji je zvanični grb grada i sada. Taj datum se obeležava kao Dan grada.

1822 – Rođen je američki političar i sveštenik afričkog porekla Hajram Rouds Revels, prvi afroamerikanac koji je postao član Kongresa SAD.

1832 – Rođen je srpski istoričar Ilarion Ruvarac, osnivač srpske kritičke istorijske škole, član Srpske kraljevske akademije. Obavio je pionirski posao kritičkog istorijskog istraživanja, suzbijajući nenaučne postupke u proučavanju srpske prošlosti. Posebno je naglašavao neophodan oprez prema narodnom predanju kao istorijskom izvoru. Bio je kaluđer, profesor i rektor bogoslovije u Sremskim Karlovcima, a od 1882. arhimandrit (starešina) fruškogorskog manastira Grgeteg. Ruvarac je prvi koji je uspeo da pobedi epski pristup tumačenju prošlosti zbog čega je ostao neomiljen. Bio je jedan od najučenijih Srba svoga vremena i ostavio je za sobom ogromnu veoma kvalitetnu biblioteku. Dela: "Odlomci o grofu Đorđu Brankoviću i Arseniju Crnojeviću patrijarhu", "O knezu Lazaru", "Montenegrina", "O pećkim patrijarsima", "Kraljice i carice srpske".

1854 – Rođen je nemački kompozitor Engelbert Hamperdink, profesor Kozervatorijuma u Barseloni, Kelnu, Frankfurtu na Majni i Berlinu. Romantičnom operskom pričom "Ivica i Marica", prožetom narodnim motivima, odupro se vagnerijanstvu i označio novi putokaz razvoja nemačke opere. Ostala dela: opere "Kraljevska deca", "Trnoružica", horske balade, solo pesme.

1870 – U bici kod Sedana u Francusko-pruskom ratu, Prusi su pod komandom feldmaršala Helmuta fon Moltkea naneli težak poraz trupama francuskog cara Napoleona III, što im je otvorilo put ka Parizu, kao i pobedu u tom ratu.

1875 – Rođen je američki pisac Edgar Rajs Barouz, poznat po seriji popularnih pustolovnih romana o Tarzanu, prevedenih na oko 60 jezika. Napisao je i seriju romana o planeti Mars, ali oni nisu dostigli popularnost knjiga o izmišljenom junaku iz afričke džungle.

1889 – Na skupštini u Nišu delegati iz svih srpskih zemalja, slobodnih kao i neoslobođenih krajeva, pod okriljem Srpske pravoslavne crkve, tada Beogradska mitropolija, osnovali su Udruženje pravoslavnih sveštenika.

1900 – Velika Britanija je proglasila aneksiju Južne Afrike, koju je obrazovala nakon pobede nad Burima (Afrikanerima) spajanjem dotadašnjih britanskih kolonija Kepland i Natal sa do tada slobodnim burskim državama Transval i Oranje. Maja 1910. oformljena je Južnoafričja Unija, koja je posle refrenduma 1961. istupanjem iz Komonvelta postala Južnoafrička republika.

1916 – Bugarska je u Prvom svetskom ratu objavila rat Rumuniji.

1921 – Rođen je srpski arhitekta Branko Pešić, autor velikog broja arhitektonskih projekata, crkava, javnih i administrativnih zgrada, nekoliko knjiga o arhitekturi, profesor Univerziteta u Beogradu. Patrijarh German 1984. poverio mu je mesto protoneimara Hrama Svetog Save u Beogradu. Tokom gradnje izveo je redak građevinski poduhvat, glavnu kupolu tešku više od 4.000 tona, s pozlaćenim glavnim krstom visokim 12 metara, napravljenu na zemlji, u unutrašnjosti Hrama, podigao je na visinu od 40 metara. Ostavio je iza sebe više od 130 projekata, poput Palate Beograd ("Beograđanka"), poslovne zgrade "Agroopreme" u Novom Beogradu, zgrade Građevinskog fakulteta u Subotici i brojnih crkvenih objekata.

1922 – Rođen je italijanski glumac Vitorio Gasman, jedan od najistaknutijih italijanskih filmskih i pozorišnih glumaca 20. veka. Filmovi: "Sram", "Gorki pirinač", "Ana", "Ako dozvoljavate, govorimo o ženama", "Brankaleonova vojska", "Miris žene", "Toliko smo se voleli", "Život je roman".

1923 – U zemljotresu koji je potpuno razorio japanski grad Jokohamu i gotovo uništio Tokio, poginulo je najmanje 142.000 ljudi, a 2,5 miliona je izgubilo krov nad glavom.

1928 – Albanija je proglašena kraljevinom, pošto je Zogu, koji je na vlast došao uzurpacijom, sebe proglasio za kralja.

1939 – Nemačka je napadom na Poljsku započela Drugi svetski rat, okončan šest godina kasnije slomom Nemačke, Japana i njihovih saveznika. U ratu u kojem je učestvovala 61 država poginulo je oko 50 miliona i ranjeno više od 35 miliona ljudi. Samo u Evropi materijalna šteta je procenjena na oko 277,7 milijardi dolara prema cenama iz 1938. a u Jugoslaviji na 46,9 milijardi dolara.

1961 – U Beogradu je počela Prva konferencija šefova država i vlada nesvrstanih zemalja, kojoj su prisustvovali predstavnici 25 zemalja i 38 antikolonijalnih i oslobodilačkih pokreta a tri zemlje su bile prisutne kao posmatrači. Posle šest dana rada skup je usvojio dokumente o principima nesvrstavanja.

1962 – U zemljotresu u severozapadnom Iranu poginulo je 12.000 osoba.

1969 – Grupa oficira s pukovnikom Moamerom Gadafijem na čelu oborila je s vlasti kralja Libije Idriza I, iz kuće Senusi, i proglasila republiku.

1972 – Američki velemajstor Robert Fišer pobedio je u meču u Rejkjaviku ruskog velemajstora Borisa Spaskog rezultatom 12,5:8,5 i postao 11. prvak sveta u šahu. Titulu je izgubio bez meča 3. aprila 1975, jer je odbio da prihvati uslove Međunarodne šahovske federacije, a za prvaka sveta proglašen je ruski velemajstor Anatolij Karpov.

1974 – Umrla je Jelena Spiridonović Savić, pesnikinja, esejista, pripovedač. Rođena u Šapcu, gde je otac bio fizikus, filozofiju je studirala u Trstu. Sa suprugom Vladislavom, diplomatom, u međuratnom periodu živela je između ostalog u Njujorku, Beču, Minhenu, Trstu. Bila je literata izrazite duhovnosti, širokog obrazovanja. Osim poezije, pisala je priče, eseje. Upamćena su njena predavanja držana tridesetih u Kolarčevoj zadužbini i u Kolu srpskih sestara, duboko duhovne, čak mistične sadržine. Pisala je eseje o Svetom Avgustinu, Matildi od Magdeburga, slikaru Anđeliku, Rilkeu, Ničeu. Pošto je Srpska književna zadruga 1944. objavila zbirku njenih eseja "Susreti", posle Drugog svetskog rata proglašena je za "saradnicu fašističkog okupatora" pa je narednih decenija iako jedan od najistančanijih duhova srpske književnosti, živela skrajnuto. Dela: "Sa uskih staza", "Pergamenti", "Večite čežnje", "Jesenje melodije", "Pripovetke", "Susreti".

1978 – Umro je Dušan Baranin, srpski romansijer i publicista. Završio je pedagošku školu u Beogradu gde je, takođe, apsolvirao istoriju. U književnost je stupio zbirkama pripovedaka "Seljaci", "Šume padaju" kao i romanom "Njih troje". Docnije se pojavljuju njegove romansirane biografije i istorijski romani, najčešće na temu devetnaestovekovne Srbije. Dela: "Zeka Buljubaša", "Prota Mateja", "Karađorđe", "Hajduk Veljko", "Veliki gospodar", "Kralj Milan". Iako mu kritika nije bila sklona, u skladu s tadašnjim ideološkim odrednicama, njegova dela su uživala i uživaju široku popularnost.

1982 – Umro je bivši poljski lider Vladislav Gomulka, vođa Poljske radničke partije (komunisti) od 1943. do 1948. i od 1956. do 1970.

1983 – Sovjetski borbeni avion je blizu ostrva Sahalin oborio južnokorejski avion "Boing 747", u kojem je poginulo svih 240 putnika i 29 članova posade. Južnokorejska letelica je u špijunskoj misiji ušla u sovjetski vazdušni prostor.

1993 – U Ženevi su propali pregovori o okončanju građanskog rata u BiH, jer je sarajevska vlada, uz blagoslov SAD i drugih zemalja, odbacila mirovni plan međunarodnih posrednika.

1994 – Umro je srpski književnik Vladimir Bulatović Vib, satiričar, dramski pisac, novinar. Bio je dugogodišnji urednik u kući "Politika" i urednik "Politikinog Zabavnika" u njegovim najslavnijim danima. Rođen je u Sopotskom u današnjoj Makedoniji, tada Kraljevina Jugoslavija, gde je njegova majka bila učiteljica. Studirao je Novinarsko-diplomatsku školu i Filozofski fakultet u Beogradu. Jedan je od najvećih satiričara u istoriji srpske književnosti. Najprestižnija nagrada koja se dodeljuje za stvaralaštvo iz oblasti satire nazvana je po njemu - Vibova nagrada. Dela: "Budilnik", "Menjačnica ideala", "Veliko spremanje", "Korak nazad", "Šta je pisac hteo da kaže", "Dežurno uvo vremena".

1997 – Francuska policija je saopštila da je vozač automobila u kojem je prethodnog dana u Parizu, pri brzini od 190 kilometara na čas, poginula Dajana Spenser, imao u krvi tri puta više alkohola od dozvoljene gornje granice.

2000 – Na prvom južnoameričkom samitu, 12 šefova država potpisalo je Brazilijansku deklaraciju, u koju je uključena i namera ujedinjenja dva glavna trgovinska bloka u Južnoj Americi.

2001 – U eksploziji u jednom tokijskom noćnom klubu poginule su 44 osobe.

2003 – Holandija je postala prva zemlja u kojoj je dozvoljeno medicinsko korišćenje marihuane radi ublažavanja patnji obolelih, kod najtežih bolesti poput side i raka.

2004 – Grupa od tridesetak naoružanih islamskih terorista, opasanih eksplozivom, upala je u osnovnu školu u mestu Beslan u Severnoj Osetiji (autonomna ruska republika na severnom Kavkazu) i kao taoce zadržala preko 1200 dece i odraslih. Više od 340 talaca, većinom dece, ubijeno je tokom trodnevne drame. Lider čečenskih separatista Šamil Basajev preuzeo je odgovornost za ovaj zločin.

2008 – Umro je Tomaš Jan Bata, industrijalac. Bata je firmu svog oca, svetski poznatu industriju obuće, uspešno vodio od 1932. Po uzoru na "Ford" i njegov način poslovanja, Bata je malu prodavnicu obuće pretvorio u veliku industriju i već krajem 1920-ih otvorio je fabrike širom Evrope. Nakon nacionalizacije matične firme u Češkoj, iz nove centrale u Kanadi, ponovo je napravio svetski poznatu industriju. "Bata" je osnovana 1894. u mestu Zlin, u Češkoj, tada deo Austrougarske. Najveća fabrika obuće bivše Jugoslavije "Borovo" izrasla je iz fabrike "Bata" osnovane 1931. u vreme Kraljevine Jugoslavije, u Borovu kod Vukovara.

2013 – Sirijska Opservatorija za ljudska prava objavila je da je više od 110.000 lica poginulo u građanskom ratu u toj zemlji od početka sukoba marta 2011. godine. Po podacima te opozicione organizacije među poginulima je najmanje 40.146 civila.

2013 – Stupio je na snagu Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju (SSP) između EU i Srbije.

2017 – U Hamburgu je, u istraživačkom centru XFEL, pokrenut najveći i najjači rendgenski laser na svetu, čime bi naučnicima trebalo da bude omogućeno da u novom svetlu vide unutrašnji rad atoma, virusa i hemijskih reakcija. Kako je saopšteno, u projekat je uloženo 1,5 milijardi evra.

2020 – U Teksasu, SAD, stupio je na snagu zakon kojim je dozvoljeno nošenje oružja na javnim mestima bez dozvole.