Neuspelo pogubljenje Kriste Pajk probudilo "duhove": "Ništa od toga nije bilo normalno"

Pedesetogodišnja Krista Pajk provela je tri decenije u zatvoru Riverbend u američkoj saveznoj državi Tenesi. Na smrtnu kaznu osuđena je 1996. godine zbog ubistva drugarice iz škole. U vreme zločina imala je 18 godina.

Njeno pogubljenje trebalo je da bude izvršeno uveče 30. septembra 2026. Međutim, izvršenje smrtne kazne pretvorilo se u incident koji je širom Sjedinjenih Država ponovo otvorio raspravu o smrtonosnim injekcijama.

Šta je pošlo po zlu?

Tenesi je primenio relativno novi protokol pogubljenja zasnovan na visokoj dozi sedativa pentobarbitala. Prema navodima prisutnih novinara i advokata, nakon ubrizgavanja leka Krista Pajk je ostala pri svesti i žalila se na snažne bolove u ruci.

Zatvorsko osoblje zatim joj je dalo još jednu dozu. Ni tada nije došlo do očekivanog ishoda.

Pošto je nalog za pogubljenje isticao u ponoć, vlasti su po zakonu morale da prekinu proceduru. Krista Pajk potom je prebačena u bolnicu. Detalji o njenom zdravstvenom stanju za sada nisu poznati.

Guverner zaustavio sva pogubljenja

Republikanski guverner Tenesija Bil Li reagovao je odmah nakon incidenta. Obustavio je sva pogubljenja planirana u toj saveznoj državi do kraja godine i naložio nezavisnu istragu.

Slučaj je ponovo pokrenuo pitanje koliko su smrtonosne injekcije pouzdane i da li se zaista mogu smatrati humanijim načinom izvršenja smrtne kazne.

Gde je smrtna kazna i dalje na snazi?

Smrtna kazna je i dalje zakonski predviđena u 27 američkih saveznih država, kao i na saveznom nivou i u vojnom pravosuđu. Međutim, u praksi je sprovodi tek manji broj država.

Više od polovine svih pogubljenja ove godine izvršeno je na Floridi. Slede Teksas, Oklahoma, Alabama, Tenesi i Arizona.

Ukupno 23 savezne države, kao i federalni distrikt Vašington, ukinuli su smrtnu kaznu. U Kaliforniji, Ohaju, Oregonu i Pensilvaniji na snazi je moratorijum, odnosno obustava izvršenja.

Postoje i države poput Kanzasa ili Vajominga u kojima je smrtna kazna formalno zadržana, ali nije izvršena decenijama.

Tanjug/TDOC via AP

Smrtonosna injekcija i rizik od greške

U Sjedinjenim Državama smrtonosna injekcija ostaje osnovni način izvršenja smrtne kazne. Svih 30 pogubljenja izvršenih tokom 2026. sprovedeno je upravo tom metodom. Najčešće se koristi pentobarbital ili kombinacija više lekova.

Međutim, statistički gledano, upravo je smrtonosna injekcija metoda kod koje se najčešće javljaju komplikacije. Procene pokazuju da je oko sedam procenata pokušaja pogubljenja bilo neuspešno ili praćeno ozbiljnim problemima.

Pored toga, određene savezne države dozvoljavaju i druge metode, uključujući električnu stolicu, gasnu komoru ili streljački vod.

Zašto dolazi do komplikacija?

Jedan od razloga leži u činjenici da mnoge lekarske organizacije, uključujući Američko lekarsko udruženje, zabranjuju svojim članovima učešće u izvršenju smrtnih kazni. Zbog toga lekove često primenjuje zatvorsko osoblje bez odgovarajuće medicinske obuke.

Problemi nastaju već pri postavljanju infuzije. U pojedinim slučajevima osoblje nije uspelo da pronađe venu, pa su pogubljenja morala da budu prekinuta.

Kontroverze prate i sam pentobarbital. Lek je prvobitno razvijen kao sredstvo za smirenje, spavanje i lečenje epilepsije.

Pri pogubljenjima se koristi u višestruko većim dozama kako bi se zaustavili disanje i funkcije centralnog nervnog sistema. Međutim, upravo tokom njegove primene više puta su zabeležene ozbiljne komplikacije.

Tajna nabavka lekova

Dodatni problem predstavlja nabavka supstanci za pogubljenja. Gotovo sve velike evropske i američke farmaceutske kompanije odbijaju da njihove proizvode koriste zatvorski sistemi za izvršenje smrtne kazne.

Evropska unija uvela je i stroge izvozne kontrole za lekove koji mogu da se koriste u smrtonosnim injekcijama. Zbog toga se američke savezne države često oslanjaju na specijalizovane laboratorije i apoteke koje same pripremaju potrebne mešavine lekova.

Za razliku od velikih proizvođača, takve ustanove podležu blažem nadzoru. U mnogim državama čak postoje zakoni koji štite njihov identitet od javnosti. Tako ni advokati osuđenika, a ponekad ni sudovi, ne mogu da saznaju poreklo preparata koji se koriste pri pogubljenjima.

Tanjug/WBIR-TV via AP

Kritike organizacija za ljudska prava

Organizacije za zaštitu ljudskih prava već godinama kritikuju smrtnu kaznu, ali i samu ideju da su smrtonosne injekcije human način izvršenja presude. Prema istraživanju instituta Galup iz juna 2026, podrška smrtnoj kazni u SAD pala je na istorijski najniži nivo. Samo 52 odsto Amerikanaca smatra da je ona moralno prihvatljiva.

Anesteziolog Džoel Zivot sa Univerziteta Emori, koji se bavio analizom obdukcija nakon pogubljenja, ocenio je pred sudom u Kanzasu da smrt izazvana ovom metodom "više podseća na utapanje u sopstvenoj krvi nego na uspavljivanje".

Slične primedbe izneo je i američki Centar za informacije o smrtnoj kazni (DPIC). U izveštaju iz 2026. navodi se da sve države koje i dalje izvršavaju smrtnu kaznu imaju zakone koji skrivaju ključne informacije o postupku, uključujući poreklo lekova, identitet izvršilaca i njihov nivo obuke.

Rasprava koja se ne gasi

Upravo zbog takvih slučajeva administracija predsednika Džozefa Bajdena ranije je uvela moratorijum na izvršenje smrtnih kazni na saveznom nivou i naložila preispitivanje procedura. Njegov naslednik Donald Tramp ukinuo je taj moratorijum ubrzo po stupanju na dužnost.

Neuspelo pogubljenje Kriste Pajk sada je ponovo otvorilo pitanje da li američki sistem može da garantuje zakonito i humano izvršenje najteže kazne.

I dok traje istraga u Tenesiju, slučaj je još jednom podsetio na duboke podele u američkom društvu povodom pitanja da li smrtna kazna treba da postoji i kako se ona sprovodi.