Radioaktivni oblak prekrio je znatan deo Evrope, sa nesagledivim posledicama, natežim na prostoru juga Belorusije i severa Ukrajine.

Prema pojedinim tumačenjima, od posledica radijacije, do naših dana, umrlo je između 200.000 i 400.000 ljudi, a smatra se da je posledice zračenja u manoj ili većoj meri osetilo do pet miliona ljudi.

EPA/SERGEY DOLZHENKO

Černobilj se nalazi na krajnjem severu Ukrajine, u pograničnoj zoni sa Belorusijom, stotinak kilometara, severno od Kijeva.  

EPA/SERGEI SUPINSKY

Na tom prostoru sovjetske vlasti izgradile su počev od sedamdesetih elektranu, u kojoj su u vreme tragedije aprila 1986. radila četiri reaktora, tipa RMBK-1000, a još dva su bila u izgradnji. U to vreme Černobilj je pokrivao približno 10 odsto potrošnje Ukrajine električnom energijom.

Do katastrofe je došlo na reaktoru 4, tokom testiranja vezanih za sistem hlađenja u slučaju prestanka napajanja elektičnom energijom.

EPA/SERGEY DOLZHENKO

Testiranja te vrste pokušavana su u Černobilju 1982, 1984. i konačno 1986. Iako su posle prva dva testa vršene dodatne modifikacije, poboljšanja, zbog nezadovoljavajućeg rezultata, te 1986. usledio je raspad sistema i eksplozija reaktora.

Tanjug/AP Photo/Evgeniy Maloletka

Sakrivanje tragedije

Prva zvanična tumačenja, nakon tragedije, iznosila su tvrdnje da je reč o neodgovarajućem rukovanju, ljudskoj grešci. Potom su nuklearni stručnjaci razjasnili da su reaktori tog tipa imali ozbiljne sistemske nedostatke, i da osnovni uzrok tragedije jeste sama konstrukcija reaktora tipa RMBK-1000.

Pošto se eksplozija dogodila, u 01.23, po moskovskom vremenu, a obim tragedije nije bio jasan pokušalo se s klasičnim gašenjem. Gotovo svi pripadnici vatrogasnog tima koji se brzo našao na mestu tragedije stradaće narednih dana ili sedmica od posledica izloženosti radijaciji.

EPA/SERGEY DOLZHENKO

Prve reakcije rukovodilaca i elektarne i lokalne partijske organizacije, svodile su se na objašnjenja da je sve pod kontrolom te da je reč o incidentu. Na istovetan načn su reagovale i vlasti u Kijevu, odnosno Moskvi. 

Razmere tragedije vlastodršci u Moskvi počeće da naslućuju tek pošto su sovjetski nuklearni stručnjaci uspeli da ukažu na težinu situacije.

EPA/SERGEY DOLZHENKO

Kasnije tog dana osnovana je odgovarajuća komisija za istragu nesreće. Na njeno čelo postavljen je Valerij Legasov (1936 - 1988) zamenik direktora moskovskog "Instituta za atomsku energiju Kurčatov". Iz Moskve je uz stručnjake upućen, kao centralna politička figura, Boris Ščerbina (1919 - 1990) stručnjak za energetiku, član CK, dugogodišsnji potpredsednik vlade Sovjetskog Saveza.

Populacija obližnjeg Pripajta, gde su živeli radnici elektrane, evakuisana je otuda tek u ranim popodnevnim satima 27. aprila, ukupno oko 49.000 osoba.

EPA/SERGEY DOLZHENKO

A narednog dana, 36 sati nakon nesreće, zaključeno je da je potrebna evakuacija stanovništva iz zone od 10 km, da bi područje evakuacije zatim bilo prošireno na 30 km.

Zatrpavanje terena

Pošto su razmere katastrofe postale nesumnjive, započelo je zatrpavanje otvorenog jezgra reaktora, helikopterskim nasipanjem iz vazduha, sa preko 5.000 tona peska, olova, gline i bora. Bio je to strahovito rizičan posao i odneo je brojne žrtve. Preko 600 pilota izvelo je hiljade letova nasipanja. Požar unutar reaktora 4 ugašen je tek 10. maja.

EPA/SERGEY DOLZHENKO

Podjednako je opasna bila situacija sa odstranjivanjem visoko radioktavnog materijala iz jezgra reaktora koji se raspršio eksplozijom. Pokazaće se da su robotski sistemi otkazivali zbog previsoke radijacije, i najveći deo tog posla obavili su ljudi. 

Sovjetske vlasti razmere katastrofe Černobilja priznale su tek pošto su odgovarajuće službe okolnih zemalja, pre drugih Šveđani, ukazale na višestruko uvećane nivoe zračenja, radioaktivnost raznošenu vazdušnim strujama, vetrom. U jutarnjim satima 28. aprila, proradio je sistem alarmiranja u švedskoj nuklearnoj elektrani Forsmark, udaljenoj oko 1.000 km vazdušnom linijom od Černobilja. 

Posle početnih izjava da se dogodila manja nesreća, sovjetske vlasti su najzad uveče 28. aprila, u 21.00 sat, zvanično obelodanile da je došlo do nesreće u nuklearnoj elektrani Černobilj. 

Tanjug/AP Photo/Evgeniy Maloletka

U međuvremenu oblaci radioaktivne prašine prekrili su osim delova Sovetskog Saveza, i Skandinaviju, veliki deo Centralne Evrope, delom i Jugoistočne. 

U sanaciji Černobilja i okruženja, bilo je angažovano oko 600.000 lica, takozvanih likvidatora. 

Sovjetske vlasti posvetiće se potom, osim izgradnje gigantskog sistema za hlađenje ispod kompleksa elektrane, izgradnji sarkofaga, kao prvog vida zaštite okoline. Prema objektima koji su ostali u upotrebi, pošto su dva rekatora i nadalje radila, sagrađena je betonska barijera debljine 200 metara. Rad reaktora 1 biće obustavljen novembra 1996. a reaktora 3 decembra 2000. godine, čime je elektrana Černobilj konačno obustavila rad.

Tanjug/AP Photo/Evgeniy Maloletka

Hram koji je kršio zakone prirode

Samo na jednom mestu na teritoriji opustošene černobilske regije zakoni prirode su izgubili na snazi - u crkvi Svetog Ilije. Za razliku od okoline, unutar zidova crkve uređaji za merenje radioaktivnosti pokazuju apsolutno dozvoljeni nivo zračenja, koji nije porastao ni u prvim godinama nakon katastrofe. Istovremeno, svi pokušaji stručnjaka da pronađu bilo kakvo naučno objašnjenje za ovaj fenomen, povezujući ga sa prirodnim anomalijama, bili su neuspešni.

Shutterstock/Jean-Baptiste Toussaint

Prošlost crkve Svetog Ilije

Istorija hrama, koji je zbunio savremene naučnike, ima nešto više od jednog i po veka. Međutim, kao što je jasno iz preživelih dokumenata, drvene crkve su na ovom mestu podizane nekoliko puta, jedna za drugom propadajući u požarima. Sadašnja crkva je izgrađena 1869. godine i služila je gotovo pola veka, sve dok u nju komunisti, ukinuvši parohiju, nisu preneli u nadležnost brojnih privrednih organizacija. Dugo je bila smeštena prehrambena prodavnica.

Shutterstock/A_Lesik

1937. godine, usled još jedne antireligiozne kampanje, izdato je naređenje da se zgrada koja je nekada služila kao hram digne u vazduh, ali su bivši parohijani, prodirući unutra, legli na pod i objavili da su spremni da umru zajedno sa svojom oskrnavljenom svetinjom. Da bi izbegle otvorenu konfrontaciju sa stanovništvom, vlasti su bile prinuđene da preinače svoju odluku.

Sledeći put Crkva Svetog Ilije je bila na ivici uništenja 1941. godine, kada je, pre prinudnog povlačenja sovjetskih trupa, minirana. Tada je ponovo spasen samo zahvaljujući posvećenosti lokalnih stanovnika. Posleratne godine bile su obeležene određenim ublažavanjem vladine politike prema religiji, što je dovelo do oživljavanja pojedinih, prethodno ukinutih parohija. Među njima je bila i pravoslavna zajednica crkve Svetog Ilije, koja je postojala do kobne 1986. godine.

Molitve vernika

Posle strašne katastrofe u nuklearnoj elektrani sve crkve smeštene u kontaminiranom području, uključujući i crkvu Svetog Ilije, zatvorene su. Međutim, nakon nekoliko godina, ukrajinske vlasti počele su da dobijaju mnoga pisma sa zahtevom da otvore ovu crkvu i dozvole održavanje bogosluženja u njoj. Poruke su stizale od lokalnih stanovnika, koji su odbili da se presele van kontaminirane teritorije, kao i od bivših zaposlenih u NPP, koji su izrazili želju da žive ostatak svog života bez napuštanja zone radijacije.

Pre nego što su doneli odluku o ovom pitanju, vlasti su dale uputstva za merenje nivoa zračenja u hramu, planirajući, na osnovu dobijenih rezultata, da vernike odvrate od njihovog ludog poduhvata. Međutim, na opšte zaprepašćenje, instrumenti nisu zabeležili nikakva odstupanja od norme i dobijeno je odobrenje za nastavak verskog života u njemu. Međutim, ni jedan pokušaj da se pronađe objašnjenje za ovaj fenomen, iako je ostao u okviru materijalizma, nije bio ovenčan uspehom.

Blagoslov Presvete Bogorodice

Tih godina još uvek se vodila aktivna ateistička propaganda i redovno su objavljivani slični članci, ali u ovom slučaju autor je, neskrivenim ismevanjem, rekao da su, prema rečima parohijana crkve Svetog Ilije, svi bili svedoci čuda: na nebu iznad glave pojavio se lik Presvete Bogorodice, koja je u rukama držala grančice pelina i blagosiljala hram s njima. Svi su istovremeno primetili da je Njeno lice bilo puno tuge.

Shutterstock/Sergey Kamshylin

Ovaj članak bi bio zaboravljen da autor nije naznačio tačan datum onoga što se dogodilo - 26. aprila 1976. godine, drugim rečima, tačno 10 godina pre tragedije, i koji se ponavljao dan za danom.

Černobiljski spasiteljU crkvi postoji i posebna ikona - zove se „Černobilski spasitelj“. Nju je u snu je video jedan od likvidatora, partijski organizator nuklearne elektrane u Černobilu Jurij Andrejev, koji je dobio veliku dozu zračenja i bio u ozbiljnom stanju u bolnici. Šokirani čovek je o tome rekao sveštenicima.

Ubrzo je odgovarajuća ikona naslikana u Trojično-Sergijevoj lavri i osvećena u Kijevu. Prikazuje Isusa Hrista sa Bogorodicom i Arhangelom Mihajlom. Oni stoje na oblacima, a ispod njih, na zemlji, su heroji-likvidatori (lekari, građevinari, vatrogasci itd.) I duše mrtvih.

Zanimljivo je da se nakon naslikavanja ove ikone Jurij Andrejev oporavio.

Uzrok raspada države?

Neretko se ističe da je katastrofa elektrane u Černobilju, čije je zvanično ime inače bilo "Černobiljska nuklearna elektrana Vladimir Iljič Lenjin" znatno urušila poverenje građana u sovjetski režim, te da je među uzrocima potonjeg raspada te zemlje. 

Danas, u reaktoru 4, koji je 1986. eksplodirao, nalazi se oko 135 tona visoko radioaktivnog urana i plutonijuma, pa zračenje i dalje deformiše strukture sarkofaga, što zahteva nove radove, slojeve ojačavanja. Na udaljenosti stotinu metara od razorenog reaktora radijacija je približno 50.000 puta veća od dopuštene.   

Tanjug/Chornobyl Radiation and Ecological Biosphere Reserve via AP

Zatvorena zona koja je neposredno ozračena, ukupne površine veće od Luksemburga, nalazi se pod nadzorom. 

Poslednjih godina uoči aktuelnog rata na tlu Ukrajine ona je postala teren jednog ekscentričnog vida turizma, posebno nadgledanog. 

Tanjug/AP Photo/Evgeniy Maloletka

Sa druge strane uočeno je neobično bujanje prirode, flore, a  vidna je i povećana brojnost pojedinih vrsta, kao vukova i medveda. Uspešno su se adaptirali i konji Prževaljskog, jedne vrste koja je nastanjivala stepe centralne Azije.

Tanjug/AP Photo/Evgeniy Maloletka