Egej postaje novo žarište: Na ivici su sukoba

Posle razornog zemljotresa u Turskoj u februaru 2023. godine i velike pomoći koju je Grčka potom pružila, dve susedne zemlje počele su da se približavaju i u decembru 2023. godine potpisale su Atinsku deklaraciju o prijateljskim odnosima i dobrosusedstvu. Deklaracija je imala pozitivan efekat na oba naroda – ali sada se čini da je taj efekat nestao.

Tokom tog neobično dugog perioda mira, dve vlade nisu preduzele neophodne korake za rešavanje grčko-turskih sporova – prvenstveno oko razgraničenja na moru. Zato je sada čak i jedna mera koja bi, barem teoretski, trebalo da služi zaštiti životne sredine ponovo dovela do tenzija u bilateralnim odnosima.

Povod za nove tenzije bilo je proglašenje dva morska parka u Egejskom moru i istočnom Sredozemlju, koje je Turska objavila 15. avgusta. Park na severoistoku Egejskog mora obuhvata zaštićeno područje u vodama između grčkih ostrva Limnos i Samotraki. Južni park nalazi se istočno od Rodosa i obuhvata grčko ostrvo Kastelorizo.

Shutterstock/Luke79

Grčka i Turska već se decenijama spore oko svojih granica u Egejskom moru, kao i prava upravljanja i zahteva povezanih sa tim granicama, uključujući pravo na eksploataciju resursa poput nafte.

Grčko Ministarstvo spoljnih poslova odmah je reagovalo na najavu i proglašenje parkova označilo kao "protivpravno". Proglašenje turskih morskih parkova u područjima izvan turskih teritorijalnih voda, navedeno je u saopštenju, nema pravno dejstvo.

Grčki premijer Kirijakos Micotakis naglasio je na sednici vlade 24. avgusta da želi da neguje dobre odnose sa susedima. No, kako je rekao, "područja pod grčkim suverenitetom proizlaze iz međunarodnog prava". Grčka je, dodao je, "u svakom trenutku spremna da ih brani".

Nadmetanje u zaštiti mora?

Nešto više od godinu dana ranije i Grčka je najavila dva morska parka, na Jonskim i Kikladskim ostrvima – ali unutar grčkih teritorijalnih voda. Turska je tada u jednom saopštenju poručila: "Jednostrane mere trebalo bi izbegavati u zatvorenim ili poluzatvorenim morima, kao što su Egejsko i Sredozemno more."

Ipak, Turska je sada i sama, bez prethodnog dogovora, proglasila vlastite morske parkove. Morski nacionalni parkovi su velika zaštićena područja na moru, namenjena zaštiti osetljivih morskih ekosistema. No, čini se da je zaštita prirode u najavama dveju zemalja imala, u najboljem slučaju, sporednu ulogu.

Kada bi Grčka i Turska zaista bile zabrinute za morski svet u ekološki osetljivom Sredozemnom moru, sigurno bi pronašle način da zajednički rade na njegovoj zaštiti. Umesto toga, proglašavanje morskih parkova izgleda kao nova taktika za pokazivanje dominacije nad spornim morskim područjem – najnovije poglavlje u sporu u Egejskom moru koji traje već decenijama.

Doktrina "Mavi Vatan"

Grčka je uverena da Turska morske parkove vidi kao sredstvo za dovođenje u pitanje suverenih prava grčkih ostrva. Atina strahuje da je proglašavanje dva parka deo turske revizionističke doktrine "Mavi Vatan", što na turskom znači "Plava domovina".

Tom doktrinom Turska polaže pravo na isključive ekonomske zone (IEZ) Grčke i Kipra – morska područja u kojima priobalna država ima posebna prava, na primer u ribolovu ili eksploataciji prirodnih resursa. Pored toga, Ankara dovodi u pitanje i suverenitet nad brojnim grčkim ostrvima.

Ova doktrina dosad je bila pre svega teorijske i strateške prirode. Sada se, međutim, kroz zakonske inicijative u turskoj Narodnoj skupštini radi na njenoj primeni. Turska namerava na taj način da formalizuje svoje zahteve za većom kontrolom nad delovima Egejskog mora i istočnog Sredozemlja.

Večna pretnja

Sama Grčka zadovoljna je statusom kvo u Egejskom moru, ali se oseća ugroženom od strane nezadovoljne Turske, koja je vojno znatno bolje naoružana. Zbog toga Grci intenzivno ulažu u borbene avione, fregate, podmornice i sisteme protivvazdušne odbrane. Nakon što je nekoliko godina znatno manje izdvajala za uvoz naoružanja, Grčka je, prema podacima Stokholmskog međunarodnog instituta za istraživanje mira (SIPRI), od 2021. do 2025. godine zauzimala 19. mesto u svetu među najvećim uvoznicima velikih sistema naoružanja.

Čak i kada Atina sklapa nove ili učvršćuje postojeće saveze, faktor Turske uvek igra određenu ulogu. Tako je grčka vlada 2021. godine, uprkos protivljenju grčke opozicije, poslala raketne sisteme Patriot u Saudijsku Arabiju kako bi zaštitila saudijske rafinerije od napada Huta – u vreme kada su Saudijci bili u političkom sukobu sa Ankarom. Tokom državne posete saudijskog prestolonaslednika Mohameda bin Salmana, premijer Micotakis izričito je govorio o "destabilizujućoj i kontraproduktivnoj" ulozi Turske.

U međuvremenu su se odnosi između Ankare i Rijada poboljšali. Turska je 7. avgusta 2026. godine zajedno sa Saudijskom Arabijom i Pakistanom potpisala Odbrambeni pakt iz Meke, važan sporazum o zajedničkoj odbrani.

"Gvozdena kupola" za Grčku

Imajući u vidu Tursku, Grčka je uspostavila i stratešku saradnju sa Izraelom. Uprkos snažnim kritikama u Grčkoj zbog katastrofalne humanitarne situacije u Pojasu Gaze, premijer Micotakis i dalje neguje bliske odnose sa izraelskim premijerom Benjaminom Netanjahuom.

U grčkom Ministarstvu odbrane dive se izraelskoj vojnoj tehnologiji i planiraju odbrambeni štit iznad Egejskog mora po uzoru na izraelsku "Gvozdenu kupolu". Projekat je pompezno nazvan "Ahilov štit", a trebalo bi da štiti od svih zamislivih pretnji – dakle i od suseda – i da bude potpuno operativan od 2029. godine.

Za sada grčki premijer Micotakis i dalje pokušava da prema Turskoj zadrži pomirljiv ton. Međutim, najkasnije na proleće 2027. godine u Grčkoj će biti održani novi parlamentarni izbori. Što se izbori budu više približavali, to bi za Micotakisa moglo biti veće iskušenje da zaigra ulogu velikog patriote – i ponovo znatno zaoštri retoriku prema Turskoj.