Dok Novi Sad ima Petrovaradinsku, Beograd Beogradsku, Niš ima Nišku tvrđavu, koja je među njima jedinstvena po poziciji koju zauzima.
Svrstana je u retke tvrđave tog tipa, do kojih je potrebno prepešačiti tek koji minut od samog centra trećeg grada po veličini u Srbiji.
Naravno da Niška tvrđava nije uvek bila na par stotina metara od samog centra Niša. I naravno da je u prošlosti imala posve drugačiju ulogu i funkciju nego danas.
Pored toga što je u prošlosti imala značajno veće dimenzije, Niška tvrđava je nekada zapravo činila značajan deo rimskog logora, koji je na obalama reke Nišave tada formiran.
Nastanak rimskog logora
Iako postoje podaci o ljudskim naseobina na području rimskog Naisusa, iz koga je iznikao današnji Niš, tek tokom drugog veka je u istorijskim spisima zabeležen i prvi trag o tom antičkom gradu.
niška tvrđava
Smatra se da je prvobitno utvrđenje izgrađeno u doba rimskih osvajanja, kada je tokom prvog veka na tom mestu bio pozicioniran rimski logor.
Smenjivali su se vladari, ali je antički Naisus nastavio da se razvija. Tvrđava u njemu svedočila je burnim događajima i plodonosnoj istoriji grada.
Osim na grad i njegov izgled, mnogi osvajači uticali su i na Nišku tvrđavu.
Obnova utvrđenja
Osnivač dinastije Nemanjića, koja je ostavila značajan trag u istoriji srednjevekovne Srbije, Stefan Nemanja 1186. godine pristupa obnovi zidina Niške tvrđave. Značajnu pažnju Nišu posvećuju i potonji srpski vladari.
Srpski knez Lazar Hrebeljanović, ali i despot Stefan Lazarević posvetili su pažnju obnovi ovog tvrđenja, da bi u prvim decenijama 17. veka bili ojačani bedemi Niške tvrđave i to zaslugom osmanskih snaga, koje su tim područjem vladale.
Upravo na ostacima drevnog utvrđenja, koje je danas udaljeno tek koji minut lagane šetnje od samog centra Niša, tokom prvih decenija 18. veka, osmanski osvajači podižu utvrđenje kakvim ga danas vidimo.
Mehmed aga i Musfafa aga bili su neimari zaduženi za gradnju ovog velelepnog utvrđenja, koja je započeta 1719. godine. Četiri godine kasnije gradnja je završena, čemu svedoči tada postavljena spomen ploča na jednoj od kapija Niške tvrđave. Sem Stambol kapije, postoje još i Vodena ili Jagodinmalska kapija, zatim Vidinska i Beogradska.
Život grada u to doba odvijao se unutar tvrđave, koja je zauzimala površinu od bezmalo 21 hektar. Koliko je bila posvećena pažnja bezbednosti stanovnika tadašnjeg Niša jasno svedoči i podatak da su turski neimari obezebedili gradnju zidina čija je debljina čak tri metra.
Izuzev Pašinog dvora, u unutrašnjosti utvrđenja funkcionisala je i komanda tadašnjeg osmanskog garnizona, zatim deo u kome su se nalazile različite radnje i kafane.
Zanimljivo je pomenuti da je u to doba na području Nišu funkcionisalo čak 13 islamskih bogomolja. Tri džamije su bile deo Niške tvrđave.
Do današnjih dana opstala je samo Bali begova džamija, koja je 1521. godine prvi put i pomenuta u istorijskim spisima.
