Čačani su oslobodioce dočekali cvećem, a neprijatelje sahranili zajedno: Priča o spomeniku četiri vere

Dan primirja u Prvom svetskom ratu, koji se obeležava 11. novembra, prilika je za sećanje na stradanja, pobedu i oslobođenje Srbije. Ipak, jedna priča iz Čačka, koja se proteže od okupacije tokom Velikog rata do podizanja neobičnog spomenika 1934. godine, svedoči ne samo o ratnim strahotama već i o ljudskosti koja je nadživela neprijateljstva.

Na Gradskom groblju u Čačku nalazi se spomenik pod kojim zajedno počivaju vojnici nekada zaraćenih strana. Na njegovim kamenim stranama nalaze se četiri verska simbola – pravoslavni i katolički krst, islamski polumesec i Davidova zvezda.

RINA

Da bi se razumelo zbog čega su Čačani odlučili da podignu ovakav spomenik, potrebno je vratiti se u godine kada je njihov grad prolazio kroz jedno od najtežih razdoblja svoje istorije.

Tri godine okupacije promenile su život čitave varoši

Pre Prvog svetskog rata Čačak je bio mala varoš trgovaca, zanatlija, ugostitelja, železničara, činovnika i zemljoradnika. Prema podacima iz 1910. godine, imao je 5.671 stanovnika, dok ih je 1916. bilo svega 4.156.

Austrougarska vojska ušla je u Čačak 1. novembra 1915. godine, nakon povlačenja srpskih snaga. Grad je zauzet bez borbe, a već narednog dana okupacione vlasti naredile su otvaranje prodavnica i kafana, pokušavajući da uspostave kontrolu nad svakodnevnim životom stanovništva.

Hotel "Kren" stavljen je na raspolaganje austrougarskim oficirima i preimenovan u "Viribus Unitis", dok su od uglednih Čačana zatraženi taoci koji bi svojim životima garantovali bezbednost okupatorske vojske.

Među ljudima koji su u tim okolnostima nastavili da obavljaju svoju dužnost bio je i dr Venceslav Stejskal, major srpske vojske češkog porekla. On je, prema Ženevskoj konvenciji, okupatoru predao čačansku bolnicu, ali je odbio da skine uniformu srpskog oficira, koju je nastavio da nosi i tokom okupacije.

Život građana ubrzo je postao podređen brojnim zabranama, naredbama i ograničenjima.

Narodna biblioteka Čačak

Zabranjivana ćirilica, oduzimana hrana, stanovništvo se borilo sa glađu

O svakodnevici okupiranog Čačka svedoči i istraživanje istoričara dr Bogdana Trifunovića, koji se u studiji "Život pod okupacijom" bavio položajem običnih ljudi tokom Prvog svetskog rata.

U julu 1916. godine okupacione vlasti pretresale su čačanske knjižare u potrazi za knjigama štampanim ćirilicom. Prilikom ponovljenog pretresa knjižare Milivoja Žilovića pronađene su i zaplenjene dve ćirilične knjige.

U službenoj upotrebi bila je isključivo latinica, a na pečatima okupacionih vlasti nalazili su se natpisi na nemačkom i hrvatskom jeziku. Naređena je i upotreba gregorijanskog kalendara.

Stanovništvo je, međutim, mnogo teže pogađala svakodnevna borba za opstanak.

Nedostatak hrane, novca i osnovnih potrepština doveo je do razvoja trampe, iako je bila zabranjena. Za kilogram masti seljaci su dobijali pet kilograma šećera, dok su okupacione vlasti kažnjavale neobrađivanje zemlje i uvodile obavezan rad za decu stariju od 12 godina.

Čak ni proizvodnja rakije od šljiva nije bila prepuštena domaćinima. Tokom 1918. godine kazani i proizvodnja bili su pod kontrolom okupatora, koji je uzimao deo proizvedene rakije, dok su vlasnici šljivika za svoje potrebe mogli da zadrže ograničene količine.

Istovremeno, stanovništvo su pogađale epidemije kolere, difterije i malarije, kao i glad.

Prema podacima koje je izneo Trifunović, u Čačanskom okrugu, koji je obuhvatao i Kraljevo, Guču, Ivanjicu, Ušće i Rašku, broj stanovnika smanjen je sa 138.911 u 1910. na 114.783 u 1916. godini.

Dan kada su Čačani ponovo ugledali srpsku uniformu

Posle proboja Solunskog fronta, 15. septembra 1918. godine, srpska vojska nastavila je oslobađanje okupiranih teritorija.

Čačak je oslobođen 25. oktobra 1918. godine, sedamnaest dana pre nego što je primirje na Zapadnom frontu označilo kraj borbi u Prvom svetskom ratu.

Austrougarske jedinice napustile su grad u ranim jutarnjim satima, a prilikom povlačenja rušile su mostove i železničku infrastrukturu.

Dragoceno svedočanstvo o tom danu ostavio je čačanski štampar Stevan Matić, koji je u svojoj poslovnoj knjizi zabeležio odlazak okupatorske vojske i oslobođenje grada posle tri godine.

Prema podacima koje čuva Gradska biblioteka "Vladislav Petković Dis", oko deset časova u Čačak je stigao narednik Milan Gavrović, jedan od prvih srpskih vojnika koji su ušli u oslobođenu varoš.

Građani su ga na ulicama dočekali cvećem i oduševljenim povicima. Posle tri godine okupacije ponovo su videli uniformu svoje vojske.

Narodna biblioteka Čačak

Ipak, čak ni poslednji dani okupacije nisu prošli bez žrtava.

Među njima je bio Veljko Mišović, predsednik ateničke opštine, kojeg su okupacione vlasti streljale nakon što je, na vest o približavanju srpske vojske, pocepao sliku austrijskog cara. Sahranjen je po dolasku oslobodilaca u Atenicu.

U čačanskoj crkvi održano je blagodarenje, a nekoliko dana kasnije u oslobođeni grad stigao je i vojvoda Stepa Stepanović, komandant Druge armije, kojem su građani priredili svečani doček.

Rat je završen, ali su njegove posledice ostale

Kada je 11. novembra 1918. godine, u železničkom vagonu u Francuskoj, stupilo na snagu primirje između Nemačke i savezničkih snaga, završen je rat koji je iza sebe ostavio milione mrtvih i razorene zemlje.

Za Čačak, kao i za ostatak Srbije, prestanak borbi nije značio i kraj stradanja.

U spomenici poginulima i umrlima u ratovima za oslobođenje i ujedinjenje od 1912. do 1918. godine, koju su 1922. priredili protojereji Sreten J. Mihailović i Milan P. Gavrilović, popisano je 429 stradalih iz Čačka i okolnih naselja.

Među njima je bilo 279 žitelja samog Čačka, 64 iz Atenice, 58 iz Loznice, 23 iz Kulinovaca, četiri iz Jezdine i jedan iz Pridvorice.

Ni ovaj popis nije bio konačan.

O razmerama ljudskog gubitka možda još upečatljivije govori podatak da je 1919. godine u samom Čačku živela 241 ratna udovica, dok ih je u okolnim selima bilo znatno više.

Narodna biblioteka Čačak

Žene Čačka pokrenule ideju o zajedničkoj grobnici nekadašnjih neprijatelja

U godinama nakon rata rodila se ideja koja će Čačak učiniti prepoznatljivim po jednom neobičnom spomeniku.

Poginuli srpski vojnici i pripadnici neprijateljskih armija prvobitno su bili sahranjivani na odvojenim grobljima.

Srpski vojnici počivali su na vojničkom delu gradskog groblja, dok su pripadnici Centralnih sila sahranjivani u blizini bolnice, na groblju koje su građani nazivali "švapskim".

Na njemu je stajao spomenik sa natpisom na nemačkom jeziku "Es starb ein jeder für sein Vaterland", odnosno "Umro je svaki za svoju otadžbinu".

Upravo u gradu koji je pretrpeo trogodišnju okupaciju, čije su porodice oplakivale poginule i koji je s oduševljenjem dočekao oslobođenje, pojavila se inicijativa da nekadašnji neprijatelji dobiju zajedničko počivalište.

Pokrenule su je žene okupljene u pomoćnoj sekciji Udruženja rezervnih oficira i ratnika, poznatoj kao FIDAK.

Uz podršku Ministarstva pravde, započelo je prikupljanje posmrtnih ostataka vojnika i njihovo prenošenje u zajedničku spomen-kosturnicu.

Tako je na Gradskom groblju u Čačku nastalo mesto na kojem zajedno počivaju srpski ratnici i vojnici nekadašnjih neprijateljskih armija, među kojima su bili pripadnici različitih naroda i vera.

Četiri verska simbola na jednom spomeniku

Spomen-kosturnica otkrivena je 23. septembra 1934. godine.

Prema zamisli čačanskog inženjera Isidora Janjića, kamenorezac Frančesko Berbelja podigao je kamenu piramidu na čijim su stranama postavljena četiri verska obeležja: pravoslavni i katolički krst, islamski polumesec i Davidova zvezda.

"Ovde počivaju ostaci 920 vojnika, oko 650 je srpskih i oko 260 čeških, nemačkih i austrijskih. Iznad spomen – kosturnice i večne kuće na spomeniku se nalaze i obeležja četiri konfesije. Čačani su još 1934. godine pokazali da poštuju junake koji su izginuli za njihovu slobodu, ne zaboravljajući pritom ni neprijateljske žrtve. To je spomenik protiv rata, spomenik koji treba da pomiri te ljude koji su bili krvni neprijatelji bez ikakavog važnog razloga i da ih makar u smrti ujedine”, izjavili su za RINU u Narodnom muzeju u Čačku.

Svečanom otkrivanju spomenika prisustvovali su predstavnici više stranih diplomatskih misija, među kojima i država koje su tokom Velikog rata bile na suprotnim stranama.

Čačani su na taj način odali počast svojim poginulim vojnicima, ali nisu zaboravili ni one koji su stradali boreći se pod drugim zastavama.

Spomenik nije pošteđen ni tokom Drugog svetskog rata

Ideja o zajedničkom sećanju na poginule nije ostala pošteđena novih ratnih podela.

Nakon nemačke okupacije Čačka u Drugom svetskom ratu, naređeno je uklanjanje islamskog polumeseca i Davidove zvezde sa spomenika.

Na kamenu su ostali tragovi mesta na kojima su se nalazila uklonjena obeležja.

Tek 2007. godine, posle više od šest decenija, oba simbola su obnovljena i spomeniku je vraćen prvobitni izgled.

Tako je Spomenik četiri vere ponovo dobio obeležja sa kojima je podignut 1934. godine, kao zajedničko mesto sećanja na poginule bez obzira na njihovu veru ili vojsku kojoj su pripadali.

Sećanje koje nadilazi ratne podele

Dan primirja u Prvom svetskom ratu obeležava se kao praznik - u Srbiji od 2012, u drugim zemljama i više od veka.

Nakon četiri godine ratovanja, 11. novembra 1918. godine, u 5.45 sati ujutru potpisano je primirje u Prvom svetskom ratu.

Simbolično, počelo je da se primenjuje od 11 sati istog dana, s toga i rečenica: "jedanaestog sata, jedanaestog dana, jedanaestog meseca".

Primirje je prvobitno isteklo nakon 36 dana i nekoliko puta je produžavano, a formalni završetak rata postignut je tek naredne godine kada je potpisan Versajski sporazum, 28. juna.

Dok se širom zemlje odaje počast stradalima u Velikom ratu, čačanski Spomenik četiri vere podseća i na jednu drugu dimenziju istorije.

Grad koji je godinama trpeo okupaciju, gubio stanovništvo, oplakivao svoje poginule i slavio povratak srpske vojske, kasnije je pronašao način da oda poštu i vojnicima koji su se borili protiv nje.

U tome je i posebna simbolika ovog spomenika. Oni koji su za života pripadali suprotstavljenim vojskama i različitim verama, u smrti su dobili zajedničko počivalište.

A žene Čačka, koje su pokrenule njegovo podizanje, ostavile su poruku koja i danas, više od jednog veka nakon završetka Velikog rata, ima istu težinu – poštovanje prema poginulima ne mora da prestane na granici između pobednika i poraženih.