Potvrđeno da Srbijom trčkara nova vrsta insekta: Veliki ljubičasti trčuljak uočen kraj Nišave

Ova vrsta pripada porodici trčuljaka (Carabidae) i redu tvrdokrilaca (Coleoptera).Autori rada su dr Nikola Vesović, vi&scaron;i naučni saradnik, dr Srećko Ćurčić, redovni profesor i dr Katarina Stojanović, docent, svi iz Instituta za zoologiju Univerziteta u Beogradu &ndash; Biolo&scaron;kog fakulteta, kao i dr Boris Novaković iz Agencije za za&scaron;titu životne sredine Ministarstva za&scaron;tite životne sredine Republike Srbije, prenosi RTS.Sakupljena je svega jedna odrasla jedinka ove izuzetno atraktivne vrste u jesen 2015. godine na levoj obali reke Ni&scaron;ave, kod sela Gradinje kod Dimitrovgrada, svega 1,5 km od bugarske granice, &scaron;to ukazuje na to da je vrsta prisutna u Srbiji vi&scaron;e od jedne decenije.Tokom rutinskog godi&scaron;njeg monitoringa kvaliteta vode Ni&scaron;ave kod Dimitrovgrada, dr Boris Novaković primetio je na svoje veliko iznenađenje jednog mužjaka &bdquo;velikog ljubičastog trčuljka&rdquo; u priobalnoj vegetaciji na ivici reke, blizu vode, a potom ga je i sakupio.Uprkos brojnim ciljanim naporima tokom protekle decenije, uključujući ručnu pretragu i postavljanje klopki u dolini Ni&scaron;ave od Dimitrovgrada do Pirota, autori naučnog rada nisu uspeli da sakupe dodatne primerke ove vrste, &scaron;to govori u prilog tome da se vrsta za sada može smatrati retkom u Srbiji.&quot;Veliki ljubičasti trčuljak&quot; pripada rodu Carabus, koji predstavlja jedan od vrstama najbogatijih rodova tvrdokrilaca i insekata uop&scaron;te, sa skoro 1.000 prepoznatih vrsta. Samo na Balkanu su poznate 44 vrste iz ovog roda, od kojih je skoro jedna petina endemična. Podrod Procerus, kome pripada C. scabrosus, predstavlja jasno definisanu grupu krupnih, neletećih i robustnih vrsta, koje karakteri&scaron;u duge, zakrivljene mandibule, dvorežnjevita gornja usna, grubo naborana leđna povr&scaron;ina glave i vratnog &scaron;tita i kvrgasta pokrilca, &scaron;to ih čini posebno vizuelno prepoznatljivim među trčuljcima.Shutterstock/Przemyslaw MuszynskiGrupa najkrupnijih evropskih tvrdokrilacaPodrod obuhvata pet vrsta i veći broj podvrsta rasprostranjenih od Italije na zapadu do Irana na istoku, često sa veoma lokalizovanim rasprostranjenjem. U Srbiji je do sada bila zabeležena samo jedna vrsta ovog podroda &ndash; Carabus gigas (&quot;džinovski ili gigantski trčuljak&rdquo;). Kod nas je &scaron;iroko rasprostranjena, od Fru&scaron;ke gore na severu do &scaron;umovitih područja &scaron;irom ostatka zemlje, a najče&scaron;će naseljava listopadne &scaron;ume na većim nadmorskim visinama.Sa dužinom tela odraslih jedinki većom od 50 milimetara, C. scabrosus spada među najkrupnije evropske tvrdokrilce i insekte. Vrstu karakteri&scaron;u ispupčena, grubo kvrgasta pokrilca i metalnoplav ili ljubičast odsjaj povr&scaron;ine tela, za razliku od &quot;džinovskog trčuljka&rdquo;, koji je potpuno crn.Glava i mandibule su izduženi i služe za uvlačenje u lju&scaron;turu kopnenih puževa, jer su i odrasle jedinke i larve malakofagne, odnosno hrane se puževima. U poređenju sa &quot;džinovskim trčuljkom&rdquo;, &quot;veliki ljubičasti trčuljak&rdquo; poseduje i ne&scaron;to manje ispupčena pokrilca, a razlikuje se od njega i po obliku vratnog &scaron;tita i edeagusa (kopulatornog organa mužjaka).Osim na Balkanu, C. scabrosus živi i u Maloj Aziji, na Kavkazu i severnoj obali Crnog mora, uključujući Krim. Vrsta se prevashodno javlja u listopadnim &scaron;umama (posebno bukovim i hrastovim) sa dubokim slojem stelje, na kamenitim padinama planina, obično od nizija do približno 1.500 metara nadmorske visine.Dve podvrste &bdquo;velikog ljubičastog trčuljka&rdquo; se javljaju na području Balkana: Carabus scabrosus bureschianus (&quot;Bure&scaron;ov veliki ljubičasti trčuljak&rdquo;) &ndash; naseljava južne Rodope severoistočne Grčke i centralne i zapadne Rodope južne Bugarske; i C. scabrosus scabrosus (&quot;veliki ljubičasti trčuljak&rdquo; u užem smislu) &ndash; javlja se u južno-centralnoj Bugarskoj oko Stare Zagore, istočnim Rodopima južne Bugarske i na planini Strandža u jugoistočnoj Bugarskoj i evropskom delu Turske.Iako oblik edeagusa &bdquo;srpskog&rdquo; primerka nije identičan obliku kod bliskih podvrsta, autori rada su ga ipak svrstali u podvrstu C. scabrosus bureschianus, uz napomenu da su potrebni dodatni primerci, posebno mužjaci, da bi se procenila njegova morfolo&scaron;ka varijabilnost i potvrdio njegov definitivni taksonomski status.Prisustvo C. scabrosus u jugoistočnoj Srbiji ukazuje na postojanje odgovarajućih mikrostani&scaron;ta i adekvatnih izvora hrane za održavanje populacije ovog krupnog predatorskog tvrdokrilca. U okolini lokaliteta gde je &bdquo;veliki ljubičasti trčuljak&rdquo; pronađen zabeležen je i kopneni puž Helix lucorum (&bdquo;&scaron;umski ili turski puž&rdquo;), kojim se trčuljak najverovatnije hrani.Autori u radu razmatraju i moguće puteve dolaska ove vrste trčuljka u Srbiju. Glavnu dilemu je predstavljalo pitanje kako je vrsta uop&scaron;te dospela u Srbiju, s obzirom na to da su najbliži poznati lokaliteti C. scabrosus udaljeni gotovo 200 kilometara istočno od Dimitrovgrada, na teritoriji Bugarske.Shutterstock/Tomasz KlejdyszIntriga o migracijiPosebno je intrigantno kako je pre&scaron;la tako značajnu udaljenost imajući u vidu da nema sposobnost letenja i da je isključivo vezana za tlo, a postavlja se i pitanje da li je uop&scaron;te migrirala. Nakon detaljnih razmatranja, tri potencijalna scenarija mogu da pojasne pojavu ove vrste kod nas: prirodno &scaron;irenje njenog areala prema zapadu; slučajni antropogeni transport; i postojanje autohtone lokalne populacije u pograničnom području sa Bugarskom.Dostupnost plena i pogodna klima verovatno su olak&scaron;ali uspostavljanje populacije C. Scabrosus u Srbiji. Na pitanje koji scenario se desio u slučaju pojave &bdquo;velikog ljubičastog trčuljka&rdquo; u Srbiji daće definitivan odgovor nova istraživanja u pograničnom području Srbije i Bugarske i eventualni novi nalazi ove vrste, koji bi popunili praznine u dosada&scaron;njem rasprostranjenju ove vrste.Ovo otkriće predstavlja važan doprinos poznavanju faune insekata Srbije i regiona i ukazuje na značajno pro&scaron;irenje poznatog areala vrste ka zapadu, koja je do sada na Balkanu bila beležena jedino u Bugarskoj, Grčkoj i Turskoj. Iako nalaz C. scabrosus iz 2015. godine predstavlja najraniji potvrđeni dokaz o postojanju ove vrste u Srbiji, naknadna zapažanja na platformama za građansku nauku (nalaz iz Dimitrovgrada 2018. godine i nalaz iz Pirota 2020. godine) ukazuju na to da je ova vrsta već &scaron;ire rasprostranjena u jugoistočnoj Srbiji. S obzirom na geografski položaj navedenih lokaliteta i datume evidentiranja vrste, ovi nalazi podržavaju scenario postepenog &scaron;irenja areala vrste ka zapadu.Na kraju, kao zaključak, autori nagla&scaron;avaju potrebu za daljim terenskim istraživanjima radi procene stanja populacije ove vrste u Srbiji i razmatranja njene za&scaron;tite u okviru nacionalne legislative.

Potvrđeno da Srbijom trčkara nova vrsta insekta: Veliki ljubičasti trčuljak uočen kraj Nišave

0 Komentari