Velika obnova spomenika partizanskom odredu: Ovako je planirana da teče sanacija spomenika u Čeneju

Obnova će obuhvatiti preziđivanje kompletne gornje zone zidova spomenika, čišćenje opeke i fuga, novu spomen-ploču i uređenje neposredne okoline.

Na tom mestu je 26. jula 1941. godine, u ataru sela Čeneja, podignut ustanak protiv okupatora u Vojvodini. U čast pobede u Drugom svetskom ratu i tri decenije od podizanja ustanka, nadležne institucije odlučile su da tu bude podignuto spomen-obeležje. Za autora budućeg spomenika izabran je novosadski vajar Pavle Radovanović.

Radovanović je podjednako uspešno stvarao dela sa figuralnim i apstraktnim motivima, ponekad kombinujući ova dva umetnička izraza.

Spomenik je jedno od prvih značajnijih ostvarenja umetnika koji je stvarao na tlu Vojvodine, mahom na prostoru Srema, a koji je autor nekoliko lokalnih spomen-obeležja NOB-a. Vajar Radovanović bio je talentovan i svestran umetnik, ali ga je prerana smrt, tek deceniju posle izvedbe spomenika u Čeneju, sprečila da ostavi dublji trag na našoj umetničkoj sceni.

Iako je epoha socijalističkog realizma uveliko bila prevaziđena, Radovanović je podjednako uspešno stvarao dela sa figuralnim i apstraktnim motivima, ponekad kombinujući ova dva umetnička izraza. Po izrazu, spomeniku u Čeneju najsličniji je Spomenik NOB-u u Sremskim Karlovcima, gde umetnik ljudskim figurama daje apstraktnu formu koja dosta asocira na onu u Čeneju.

Četiri forme izvedene od zidane opeke

Spomenik Novosadskom partizanskom odredu nalazi se nedaleko od lokalnog puta i sastoji se od četiri megalitska menhira, ispred kojih se nalazi spomen-ploča sa natpisom na tri jezika – srpskom, mađarskom i slovačkom. Ove četiri forme izvedene su od zidane opeke, tehnikom koja je retko korišćena u izradi spomeničkih obeležja.

Možda se autor, kada je reč o tehnici, ugledao na jedan daleko poznatiji spomenik, takođe izveden u opeci – Spomenik Novembarskoj revoluciji arhitekte Misa van der Roea. Arhitekta je u opeci modelovao masivnu, kubičnu strukturu, dok je naš vajar želeo da to budu nepravilne apstraktne forme, koje prkosno izviruju iz zemlje, aludirajući na prirodu partizanskog ustanka u Vojvodini.

Međutim, upotreba opeke ne mora biti samo izraz ugledanja, već i ideje umetnika da ukaže na lokalni graditeljski materijal, od kojeg su izgrađeni vojvođanski objekti i koji je povezao sve nacionalnosti u podizanju ustanka u Vojvodini.

Tragovi dotrajalosti materijala i oštećenja usled starosti i izloženosti atmosferskim uticajima vidljivi su na površinama spomenika.

Da li bi menhiri mogli da predstavljaju različite narode ne može se jasno reći, jer su u lokalnim partizanskim odredima bili predstavnici više od četiri naroda, ali je ploča sa natpisom ispisana na tri jezika kojima se govori u tom delu Vojvodine.

Tragovi dotrajalosti materijala i oštećenja usled starosti i izloženosti atmosferskim uticajima vidljivi su na površinama spomenika. Vezivni materijal u vidu maltera na određenim delovima spomenika izgubio je svoju strukturu, pa opeka na tim površinama nije čvrsto pričvršćena za ostatak zida.

Sanacija i restauracija

Jedan od segmenata obnove spomenika biće demontaža polomljene spomen-ploče i betonskih ostataka ispred nje. Planirana je izrada jastuka od nabijenog betona preko sloja tucanika debljine 10 centimetara, na koji će biti postavljena nova spomen-ploča.

Spomenik od opeke predviđen je za čišćenje i pranje vodom pod pritiskom i komprimovanim vazduhom, bez peskiranja. Čišćenje se mora obavljati pažljivo, kako bi se uklonile sve masne fleke, nečistoće i slojevi patine, a da se pritom ne ošteti površina opeke. Čišćenje i pranje vrše se isključivo neabrazivnim putem, vazduhom i vodom pod pritiskom, uz dodatak blagih hemijskih sredstava za pranje.

Čišćenje i pranje opeke vrše se isključivo neabrazivnim putem, vazduhom i vodom pod pritiskom, uz dodatak blagih hemijskih sredstava za pranje.

Predviđeno je čišćenje spojnica (fuga) između opeka od kojih je spomenik napravljen. Potrebno je izvršiti preziđivanje kompletne gornje zone zidova spomenika, koji su rastrešeni usled dejstva vode i mraza, do nivoa na kojem se utvrdi da su zidovi dobre čvrstoće. U ovom postupku biće korišćena opeka iste vrste, boje i veličine kao postojeća.

Radovima je predviđeno i uklanjanje suvišne niske vegetacije u okolini spomen-obeležja. Autentičnost izraza upotpunjuje prilazna staza koja od puta vodi do ploče sa natpisom. I ona je izvedena u opeci, u dobrom je stanju i nema potrebe za njenom sanacijom.

Nadamo se da će do proleća ili leta radovi biti završeni i da će spomenik osvanuti u punom sjaju, baš kao na njegovom svečanom otkrivanju u julu 1971. godine.