Beograd se menja, ali neke priče ostaju: Za njihovim stolovima sedeli su Andrić, Nušić, generali i udbaši

Za njihovim stolovima sedele su i generacije običnih Beograđana, u njima boraviti bio je stvar prestiža ili mode. Za ondašnje ali i današnje prilike ostali su kultna mesta.

Pojedine postoje više od dva veka, druge su odavno proslavile stoti rođendan, a zajedničko im je to što su postale mnogo više od mesta na koja se odlazi zbog dobre hrane.

Beograd grad kafana

Nekada se u Beogradu tačno znalo gde izlaze pisci, gde se okupljaju glumci, a u kojoj kafani sede političari, novinari i ljudi od uticaja. Za pojedinim stolovima nastajala su književna dela, za drugim su se vodili razgovori o budućnosti države, dok su se u nekim kafanama sklapala poznanstva i dogovori o kojima se nije govorilo javno. I danas su mnoge od tih adresa simbol prestiža, ali iza njihovih vrata kriju se priče koje su mnogo zanimljivije od najskupljeg jelovnika.

Pre nego što su nastali savremeni restorani, ekskluzivni klubovi i mesta na kojima je važno biti viđen, kafane su bile svojevrsni centri društvenog života.

U njima su se čitale novine, raspravljalo o politici, ugovarali poslovi, vodile književne polemike i nastajale ljubavi. Neke su bile otvorene za svakoga, dok se u druge nije moglo ući bez preporuke, poznanstva ili odgovarajućeg društvenog položaja.

Kroz njihove prostorije prolazili su Vuk Karadžić, Branislav Nušić, Đura Jakšić, Ivo Andrić, Miroslav Krleža, Momo Kapor, Ljuba Tadić, ali i generali, državnici, diplomate i pripadnici službi bezbednosti.

Njihove priče otkrivaju ne samo kako su se Beograđani nekada provodili već i kako je grad živeo, menjao se i stvarao svoj prepoznatljivi duh.

"Znak pitanja" – od kneza Miloša i Vuka Karadžića do neobičnog spora sa crkvom

U Ulici kralja Petra, preko puta Saborne crkve, nalazi se jedna od najstarijih sačuvanih kafana u Beogradu.

Njena istorija počinje 1823. godine, kada je, po nalogu kneza Miloša Obrenovića, podignuta kuća koja je ubrzo postala poznato mesto okupljanja tadašnjeg gradskog sveta.

Među gostima bio je Vuk Stefanović Karadžić, koji je u kafanu svraćao tokom boravaka u Beogradu.

U njoj je 1834. godine odigrana prva partija bilijara u prestonici, a iste godine postala je i jedno od prvih mesta na kojima su građani mogli da čitaju "Srpske novine".

Koliko je kafana bila važna u svakodnevnom životu govori i podatak da je knez Miloš još 1824. godine zabranio pušenje ispred objekta, zbog blizine crkve.

Ipak, najpoznatija priča vezana je za njeno neobično ime.

Kafana se tokom istorije zvala "Ećim-Tomina", "Kod pastira" i "Kod Saborne crkve". Upravo je poslednji naziv izazvao negodovanje crkvenih vlasti, koje su smatrale da nije primereno da ugostiteljski objekat nosi ime hrama.

Vlasnik je, kao privremeno rešenje i svojevrstan protest, na tablu postavio samo znak pitanja.

Privremeno ime ostalo je trajno.

Tako je jedna od najpoznatijih beogradskih kafana dobila naziv koji i danas privlači pažnju, gotovo dva veka nakon što se pojavio na njenoj tabli.

Skadarlija – gde su boemi pili na veresiju, a novinari slavili rođenje "Politike"

Ako je "Znak pitanja" simbol Beograda iz vremena kneza Miloša, Skadarlija je ostala simbol njegovog boemskog života.

Danas je to jedna od najpoznatijih turističkih četvrti prestonice, ali u 19. veku bila je skromna ulica zanatlija, trgovaca, umetnika i ljudi koji nisu pripadali najbogatijem gradskom sloju.

Upravo tu nastale su neke od najpoznatijih beogradskih kafana.

"Tri šešira" otvorena su 1864. godine, u prostoru nekadašnje zanatske radionice. Naziv su dobila po tri plehana šešira koji su krasili radnju.

Među najpoznatijim gostima bili su Đura Jakšić, Stevan Sremac, Branislav Nušić, Radoje Domanović, Janko Veselinović, Borisav Stanković i Žanka Stokić.

Đura Jakšić, koji je živeo u Skadarliji, bio je jedan od najpoznatijih predstavnika kafanskog društva. Prema sačuvanim anegdotama, kafanu "Tri šešira" nazivao je "vinskim vrelom".

Kafane su tada bile mnogo više od mesta za provod. Književnici su u njima pronalazili društvo, razgovarali o svojim delima, ali i često ostajali dužni gazdama.

Posebno je zapamćen Stojan Krstić, dugogodišnji vlasnik "Tri šešira", koji je umetnicima često dozvoljavao da jedu i piju na veresiju, a učestvovao je i u finansiranju postavljanja spomen-ploče na kući Đure Jakšića.

Međutim, ova kafana ostavila je trag i u istoriji srpskog novinarstva.

Kada je 25. januara 1904. godine izašao prvi broj "Politike", taj događaj proslavljen je upravo u "Tri šešira". Prema pojedinim zapisima, čak je i ideja o pokretanju lista nastala za kafanskim stolom.

Nedaleko odatle nalazi se još jedna čuvena adresa – "Dva jelena".

Njena istorija seže do 1832. godine, kada je na tom mestu postojala mala pekara. Vremenom je prerasla u kafanu koja je postala jedan od simbola boemske Skadarlije.

Prema poznatom predanju, ime je dobila po dvojici lovaca koji su ispred objekta doneli dva jelena, privukavši pažnju prolaznika i gostiju.

U međuratnom periodu "Dva jelena" bila su poznata i po muzici. Posebnu popularnost imali su violinista Paja Nikolić, poznat kao Paja Ciganin, i pevačica Sofka Nikolić.

Za stolovima skadarlijskih kafana smenjivale su se generacije umetnika, pisaca i glumaca, a njihov ugled vremenom je privukao i brojne strane državnike i poznate goste.

Iako je Skadarlija danas drugačija, njene najstarije kafane još čuvaju deo atmosfere u kojoj je nastajao jedan od najprepoznatljivijih simbola Beograda.

"Orašac" i "Trandafilović" – kafane u kojima se osećao pravi duh gradskog komšiluka

Nije se sav beogradski kafanski život odvijao u Skadarliji.

Posebnu istoriju imale su kafane na Vračaru, Čuburi i duž Bulevara kralja Aleksandra, u kojima su se okupljali glumci, profesori, zanatlije, novinari i obični građani.

Među njima je i "Orašac", čija tradicija seže do 1878. godine, kada je podignuta zgrada u kojoj su se prvobitno sastajale zanatlije. Kao restoran pod današnjim imenom zaživeo je 1921. godine.

Jedna od najlepših anegdota iz njegove istorije vezana je za glumce Ljubu Tadića i Vlastimira Đuzu Stojiljkovića.

Prema sećanjima zaposlenih, njih dvojica voleli su da dolaze u "Orašac", ali nisu želeli da sednu za sto, čak ni kada je bilo slobodnih mesta.

Radije su stajali za šankom, naručivali špricer i ćevape i razgovarali sa poznanicima.

Takve sitnice možda najbolje opisuju nekadašnji kafanski život. Nije bilo presudno koliko je restoran luksuzan, već da vas konobar poznaje, da imate omiljeno mesto i da za susednim stolom sretnete nekoga sa kim možete da provedete veče.

Sličnu ulogu imao je i čuveni "Trandafilović" na Čuburi, čija je istorija vezana za Milana Trandafilovića i kraj 19. veka.

Ta kafana je decenijama bila deo kulturnog i društvenog života Vračara, a njenu baštu krasio je veliki platan, koji je postao gotovo jednako poznat kao i sam lokal.

Za razliku od "Orašca", stari "Trandafilović" nije uspeo da opstane u svom nekadašnjem obliku. Zatvoren je 2008. godine, ali je ostao u uspomenama generacija Beograđana.

Klub književnika – mesto gde su se okupljali komunisti, generali, pisci i ljudi koji su imali šta da sakriju

Posebno poglavlje istorije Beograda napisano je u Francuskoj ulici broj 7.

Tu se od 1946. godine nalazi Klub književnika, restoran koji je decenijama bio jedno od najpoznatijih okupljališta jugoslovenske kulturne, intelektualne i političke elite.

Međutim, i sama zgrada ima neobičnu prošlost.

Podignuta je 1882. godine kao kuća Milana Piroćanca, nekadašnjeg predsednika Vlade Srbije. Kasnije su u njoj boravile strane diplomatske misije, a pre Drugog svetskog rata služila je kao automobilski klub.

Prema svedočenju književnika Ivana Ivanjija, objavljenom u nedeljniku "Vreme", posle rata oko sudbine zgrade sukobili su se Milovan Đilas, tada visoki funkcioner Komunističke partije Jugoslavije, i Titov ađutant, general Milan Žeželj.

Žeželj je želeo da zgrada pripadne novoj automobilskoj organizaciji, dok je Đilas smatrao da prostor treba dati književnicima.

Đilas je odneo prevagu, a podrum je preuređen u Klub književnika.

U početku to nije bio restoran u koji je mogao da uđe svako.

Pravo pristupa imali su članovi književničkih organizacija i odabrani ljudi iz javnog života. Članske karte bile su obavezne, a na ulazu su ih u prvim godinama proveravali i pripadnici službe bezbednosti.

Zanimljivo je da se u vreme posleratne oskudice Klub snabdevao namirnicama iz Diplomatskog magazina, namenjenog diplomatama i visokim partijskim funkcionerima.

Dok su mnogi građani teško dolazili do osnovnih životnih namirnica, povlašćeni krugovi imali su pristup znatno bogatijoj ponudi.

Vremenom je Klub književnika postao mesto na kojem su se susretali Ivo Andrić, Miroslav Krleža, Koča Popović, Peko Dapčević, Dobrica Ćosić, Danilo Kiš, Momo Kapor, Zoran Radmilović, Bata Stojković i mnogi drugi.

Za Klub se vezuje i priča da je upravo tu Ivo Andrić održao prvi govor nakon dobijanja Nobelove nagrade za književnost.

Među gostima su bili i Žan Pol Sartr, Simon de Bovoar, Alberto Moravija, Ričard Barton i Elizabet Tejlor.

Klub je pružao posebnu vrstu diskrecije i slobode razgovora, ali upravo zbog značaja ljudi koji su se tu okupljali nije bio potpuno izvan interesovanja vlasti.

U razgovoru za P-portal, kuvar Branko Kisić, koji danas vodi restoran, ispričao je da su se u Klubu tokom socijalističkog perioda okupljali ljudi sa slobodnijim idejama, ali da su dolazili i pripadnici službi bezbednosti kako bi osluškivali razgovore.

Postojala je čak i neformalna podela prostorija.

Prema njegovim rečima, leva sala nazivala se "Soba za odrasle" i bila je rezervisana za ugledne intelektualce i afirmisane umetnike. Srednja je okupljala gradske face, generale, manekene i pripadnike službi, dok je desna, poznata kao "Soba za decu", bila namenjena uglavnom manje afirmisanim umetnicima i gostima sklonim dugim kafanskim večerima.

Pričalo se da je onaj ko iz "Sobe za decu" dospe u "Sobu za odrasle" ostvario društveni uspeh.

Klub književnika pamti i brojne ljubavne priče.

Tu su se sastajali Momo Kapor i njegova buduća supruga Ljiljana, a prema jednoj od poznatih anegdota, glumica Olivera Katarina upravo je u ovom restoranu upoznala svog budućeg supruga Vuka Vuča.

Danas je Klub književnika i dalje na istoj adresi. Od 2019. godine vodi ga Branko Kisić, koji je staru gastronomsku tradiciju povezao sa savremenim pristupom kuhinji.

Promenili su se gosti, društveni poredak i način izlaska, ali je Francuska 7 ostala jedna od najpoznatijih adresa prestoničkog života.

"Madera" – za njenim stolovima sedeli su i oni koji su izgubili političku moć

Ako je Klub književnika bio mesto susreta intelektualne i političke elite, "Madera" na Tašmajdanu imala je sopstveni krug uticajnih gostiju.

Restoran je otvoren 1937. godine, a prema poznatoj gradskoj priči, ime je dobio po boci vina sa portugalskog ostrva Madeira koju je doneo jedan od gostiju.

Tokom decenija postao je stecište poznatih novinara, glumaca, sportista, lekara, političara i ljudi iz javnog života, koji su dobili zajednički nadimak – "maderaši".

Među njima su bili Predrag Milojević, Miroslav Radojčić, Ljuba Tadić, Dragoslav Šekularac, Miljan Miljanić, Aca Obradović i mnogi drugi.

Ova kafana imala je i burnu političku istoriju.

Kako je NIN pisao, pozivajući se na knjigu sportskog novinara Dobrivoja Bobija Jankovića "Šta kaže Madera", u zgradi su posle Drugog svetskog rata kratko bile smeštene prostorije Politbiroa Komunističke partije, a zatim i OZNA.

Decenijama su se oko "Madere" preplitale priče o policijskim doušnicima, smenjenim funkcionerima i političkim razgovorima.

Jedna od posebno zanimljivih anegdota vezana je za 1966. godinu i Brionski plenum, posle kojeg su Aleksandar Ranković i Svetislav Ćeća Stefanović izgubili svoje visoke položaje u državnom i bezbednosnom aparatu.

Prema svedočenju novinara Pere Zlatara, koje je preneo NIN, Stefanović je nedugo posle smene došao u "Maderu".

Prišao mu je jedan poznati pisac i satiričar, koji je, ohrabren alkoholom, počeo da se šali na račun njegovog pada sa vlasti.

Stefanović ga je mirno saslušao, a zatim mu odgovorio da izuzetno ceni njegov književni dar, dodajući da je njegovim prijavama pokazivao saradnicima službe kako treba pisati izveštaje.

Pisac je, prema toj anegdoti, naglo prekinuo razgovor i napustio kafanu.

Bila je to dosetka koja je u nekoliko rečenica pokazala koliko je politička moć bila prisutna i u svakodnevnom kafanskom životu.

U "Maderi" su se prepričavale smene, političke odluke i veliki sportski transferi. Ipak, nisu sve legende bile istinite.

Sam književni kritičar Muharem Pervić, jedan od starih gostiju, smatrao je da je mnogo onoga što se pripisivalo dogovorima iz "Madere" zapravo bilo obično kafansko nadmetanje, razgovor i stvaranje utiska o sopstvenoj važnosti.

Ali upravo su te priče doprinele njenom statusu.

"Madera" je i danas jedno od prepoznatljivih mesta za poslovne ručkove, susrete i okupljanja poznatih Beograđana.

"Moskva" – od kraljeva i diplomata do mesta prestiža na Terazijama

Dok su Skadarlija i Čubura bile poznate po boemima, a "Madera" i Klub književnika po intelektualcima i ljudima od uticaja, hotel "Moskva" predstavljao je otmeniju stranu starog Beograda.

Svečano otvoren 1908. godine, u prisustvu kralja Petra I Karađorđevića, hotel je ubrzo postao jedno od središta društvenog života prestonice.

Njegove prostorije posećivali su pisci, umetnici, diplomate, državnici i ugledni građani.

Među poznatim gostima bili su Ivo Andrić, Miloš Crnjanski i Vasko Popa, a "Moskva" je tokom decenija stekla ugled mesta na kojem se sastajala kulturna i građanska elita.

Za razliku od nekadašnjih zadimljenih kafana, ovde su važni bili elegancija, ambijent i društveni status.

Današnji restoran "Čajkovski" i čuvena poslastičarnica nastavljaju ugostiteljsku tradiciju hotela, a odlazak na kafu ili kolače u "Moskvu" i dalje je za mnoge Beograđane mali gradski ritual.

Predrag Lukic / Shutterstock.com

Zemunska "Venecija" – kada se na večeru išlo preko državne granice

Posebno mesto u istoriji beogradskog ugostiteljstva zauzima restoran "Venecija" na zemunskom keju.

Njegova priča počinje 1913. godine, kada je zemunski trgovac Aleksandar Štrajher podigao letnji paviljon na obali Dunava.

Mesto je brzo postalo popularno među Zemuncima, ali i među gostima koji su dolazili iz Beograda.

Međutim, u to vreme odlazak u Zemun nije bio običan izlazak.

Beograd je pripadao Kraljevini Srbiji, dok se Zemun nalazio u Austrougarskoj, pa su gosti koji su želeli da veče provedu u "Veneciji" morali da prelaze državnu granicu.

I to uglavnom lađom.

Među poznatim gostima bili su Branislav Nušić, Bora Stanković, glumac Ilija Stanojević Čiča, Zorka Todosić i Dobrica Milutinović.

Činjenica da su poznati Beograđani bili spremni da putuju preko granice radi nekoliko sati provoda najbolje govori o ugledu koji je ovaj restoran imao.

Prvobitni paviljon kasnije je zamenjen novom zgradom. Restoran je prolazio kroz različite periode, uključujući i zatvaranje, ali je ugostiteljska tradicija na ovoj adresi obnovljena.

Danas se u "Veneciju" stiže bez granične kontrole i putovanja lađom, ali pogled na Dunav i priče o nekadašnjim gostima ostaju neodvojivi deo njenog identiteta.

Nekada je prestiž bilo društvo, danas je često važna i adresa

Beograd se tokom poslednjih stotinu i više godina neprestano menjao. Nestajale su stare kafane, otvarali se novi restorani, menjali vlasnici, gosti i društvene navike.

Ipak, jedna stvar ostala je gotovo ista – Beograđani su oduvek imali mesta na kojima je bilo važno pojaviti se.

Nekada se ugled kafane gradio po tome ko za njenim stolovima sedi, kakvi se razgovori vode i kakvo se društvo okuplja. Danas prestiž podrazumeva i poznate kuvare, međunarodna priznanja, uređen enterijer i ekskluzivnu lokaciju.

Ali stare kafane sačuvale su nešto što se ne može stvoriti preko noći.

U njihovim prostorijama preživeli su tragovi različitih epoha, od vremena kneza Miloša, preko beogradske boemije, do socijalističke Jugoslavije i savremenog grada.

Neke od priča o njima istorijski su dokumentovane, druge su tokom decenija prerasle u gradske legende.

I jedne i druge deo su kolektivnog sećanja Beograda.

Jer duh jednog grada ne čine samo njegove zgrade, ulice i trgovi, već i mesta na kojima su ljudi provodili vreme, razgovarali, raspravljali se, zaljubljivali i stvarali uspomene.

A beogradske kafane upravo su takva mesta – živi svedoci istorije koja se nije odvijala samo u državnim institucijama, već i za običnim kafanskim stolom.