Od konjskih tramvaja do električnih autobusa: Ovako se Beograd vozio kroz 134 godine

Javni prevoz u Beogradu uspostavljen je na današnji dan pre 134 godine puštanjem u saobraćaj prve tramvajske linije koja je povezivala Kalemegdаn i Slaviju i od koje datira moderna istorija gradskog prevoza u prestonici.

Povodom jubileja, sindikat ''Centar" Gradskog saobraćajnog preduzeća ''Beograd" uputio je čestitke građanima i svim zaposlenima i naveo da to preduzeće više od veka predstavlja saobraćajnu kičmu grada, piše Tanjug.

Shutterstock/BalkansCat

Predsednik sindikata Ivan Banković kazao je da snagu preduzeća čine ljudi, od vozača i majstora, preko otpremnika i dispečera, do inženjera i svih ostalih koji svakodnevno održavaju neometan bezbedan sistem.

On je ukazao i na potrebu sistemskih ulaganja u kapacitete preduzeća, ocenivši da bi za dugoročnu stabilnost i prevoz bila ključna brža obnova voznog parka, nabavka novih vozila za trolejbuski i tramvajski podsistem, kao i elektrobusova.

Kako je najavljeno, sindikat će se i dalje zalaagati za jačanje GSP-a, očuvanje postojećih linija u okviru preduzeća i bolje uslove za zaposlene, kako bi javni prevoz i narednim generacijama služio na ponos.

Shutterstock/Scharfsinn

Od konjskog tramvaja do električnog prevoza

Prvi beogradski tramvaj, koji je 14. oktobra 1892. godine krenuo od Kalemegdana do Slavije, nije imao motor, već su ga vukli konji. Beograd je tada bio među prvim gradovima koji su uveli ovaj oblik javnog prevoza, a tramvaje na konjsku vuču pre njega imali su Njujork, Pariz, London i Berlin.

Cena jedne vožnje iznosila je deset para dinarskih, navodi Aleksandar Zajc iz Udruženja istoričara automobilizma. Vojnici "do narednika zaključno", putnici niži od jednog metra i deca do devet godina plaćali su upola cene, dok za "decu koja se drže u krilima" nije naplaćivana vožnja.

Karte nisu plaćali poštari, vatrogasci i policijski službenici. Tadašnja birokratija imala je takođe autentičan popust – "Opštinski službenici ne plaćaju kartu kada idu službeno, ali da ih ne bude više od četiri u jednom vozilu."

Samo dve godine kasnije, 18. juna 1894. godine, Beograd je dobio prvi električni tramvaj, na liniji od Ulice kralja Milana do Topčidera. Elektrifikacija mreže nastavljena je narednih godina, a poslednji tramvaji na konjsku vuču povučeni su iz redovnog saobraćaja 1905. godine.

Prvi električni tramvaj kretao se prugom koja je od Svetosavskog doma u Dušanovoj ulici išla kroz Ulicu Rige od Fere i Gradsko polje, pored Kalemegdana do Pristaništa.

Strmost Ulice Rige od Fere bila je uzrok nekoliko prevrtanja tramvaja tako da je 1912. godine trasa iz nje prebačena u Knez Mihailov venac (doskora Ulica Tadeuša Košćuška, danas Pijarona de Mondezira).

Koliko se gradski prevoz brzo razvijao pokazuje podatak da je Beograd već 1912. godine imao osam tramvajskih linija, 24 motorna tramvaja i 12 prikolica, kojima je tokom godine prevezeno čak 7,5 miliona putnika.

Prevoz pokojnika tramvajem 

Krajem iste godine izgrađena je i pruga sa konjskom vučom od Terazija preko današnjeg Trga Nikole Pašića, zatim Bulevarom kralja Aleksandra i Ruzveltovom ulicom do Novog groblja.

Osim putnika, na ovoj liniji je bio planiran i prevoz pokojnika, piše javni servis građana Srbije Radio-televizija Srbije. 

Kada su beogradskim ulicama krenuli prvi autobusi i trolejbusi?

Prvi ozbiljniji pokušaj uvođenja autobuskog prevoza zabeležen je 1925. godine, kada je uspostavljena linija Slavija–Avala. Njome je saobraćao jedan autobus, dok su nedeljom i praznicima, zbog izletnika, korišćena dva vozila.

Redovan gradski autobuski saobraćaj uspostavljen je sredinom 1928. godine, kada je tadašnja Uprava tramvaja i osvetljenja Beogradske opštine sa pet polovnih autobusa organizovala linije Kalemegdan – Terazije – Savinac i Gospodarska mehana – Čukarica.

U međuvremenu je nastavljeno i širenje tramvajske mreže, pa je 1935. godine otvorena prva tramvajska linija koja je povezivala Beograd i Zemun.

Ideja o uvođenju trolejbuskog saobraćaja javila se 1938, a dve godine kasnije ozbiljnije se kreće u uvođenje novog prevoznog sredstva. Zbog finansijskih problema i početka rata, projekat nije realizovan.

Prvi trolejbus pojavio se u Beogradu na Prvomajskoj paradi 1947. godine, a prva trolejbuska linija Kalemegdan – Slavija otvorena je 22.juna. U početku, trolejbuski saobraćaj je obavljan sa 16 trolejbusa. Posle odluke o gašenju trolejbuskog sistema 1968. godine, trolejbusi su ipak zadržali jednu liniju (11) do ponovnog uspostavljanja 1979. godine, kada stižu i prvi ruski trolejbusi

Naziv Gradsko saobraćajno preduzeće "Beograd" uveden je 1951. godine, a pet godina kasnije u saobraćaj je pušten i prvi tramvaj domaće proizvodnje, iz fabrike "Goša".

Mnogo decenija kasnije, 1. septembra 2016. godine, Beograd je dobio i prvu autobusku liniju na električni pogon, EKO 1, koja je povezala Vukov spomenik i  naselje Belvil, a ove godine naručeno je više električnih autobusa koji će najpre služiti za međunarodnu izložbu EXPO.

Shutterstock/Studio Aurelia

Stiže i metro

Nakon višedecenijskog čekanja, najavljivanja i planova, krenulo se u realizaciju i izgradnju metroa. Prva linija metroa saobraćaće od Makiškog polja do Dunav stanice i Pančevačkog mosta. Pripremni radovi za njegovu izgradnju traju, a prve TBM mašine, koje su naručene iz Kine, trebalo bi da počnu kopanje narednog meseca.

JKP Beogradski metro i voz

Početak javnog prevoza prenosila predratna štampa

Ovako su 14. oktobra 1892. godine "Opštinske novine” opisale puštanje u saobraćaj novosagrađene tramvajske linije od Kalemegdana do Slavije.

„Oko 11 časova pre podne, stajala su dva vagona pred zdanjem Suda Opštine varoši Beograda. Čim su se u njih smestili predsednik opštine Milovan Marinković, članovi suda, odbornici i opštinski činovnici, voz je krenuo i za nekoliko trenutaka bio pred društvenom kancelarijom na Terazijama, gde se sleglo dosta sveta da prisustvuje ovom osvećenju. Oko pola 12 je Njegovo Visoko Preosveštenstvo Mitropolit Mihailo osvetio ’beogradsku varošku železnicu’ – tramvaj. Po osvećenju ove korisne ustanove, predsednik Beograda kao domaćin je ponudio Mitropolitu Mihailu i prisutnu gospodu zakuskom u društvenoj kancelariji i pruga Kalemegdan – Slavija je odmah predana saobraćaju. Kroz kratko vreme najdalje do konca ovoga meseca i pruge Sava – Terazije i Terazije – Novo groblje će biti predane saobraćaju, te će na taj način naš mili grad, srpska prestonica, biti obogaćena još jednom kulturnom ustanovom, neobično korisnom za nju. Sretno, da Bog da!”