Kome smeta uspomena na heroje antifašizma?

Istorijski revizionizam, kao izrazito negativan politički i kulturološki fenomen zasnovan na ideološki ostrašćenom prekrajanju i krivotvorenju prošlosti, na najvulgarniji način preslikao se na mapu Beograda.

U protekle dve decenije u Beogradu su izmenjeni nazivi nekoliko desetina ulica koji asociraju na borbu protiv fašizma i borbu za društvenu jednakost. Najveći broj preimenovanih ulica komemoriše uspomenu na partizanske borce pale u borbi protiv nemačkog okupatora i kolaboracionista, tokom Drugog svetskog rata, koji je na našem podneblju odneo preko milion života.

Kome je smetala uspomena na narodne heroje Žarka Zrenjanina, Filipa Kljajića, Rifata Burdževića, Ognjena Pricu, Boška Vrebalova, Sonju Marinković, Dragicu Pravicu, Dušana Dugalića, Mladena Stojanovića, Marka Oreškovića, Svetu Popovića, Vasilja Gaćešu...? Svi oni su pali u borbi protiv fašizma, neki od njih umrli su usled brutalnog mučenja u fašističkim zatvorima. Uklanjanjem naziva ulica kojima je obeležavana uspomena na protagoniste antifašističke i oslobodilačke borbe, kao da je sugerisana obaveza iznuđenog zaborava i nametnutog stida.

Navešćemo dva primera cinizma onih koji negiraju jugoslovensko antifašističko nasleđe.

Na Senjaku je do pre nekoliko godina jedna ulica nosila ime po Milanu Iliću Čiči, solunskom borcu, nosiocu Albanske spomenice, predratnom borcu za demokratizaciju društva i radnička prava, koji je poginuo 1942. kao borac Prve proleterske brigade u borbi s Nemcima. Danas ova ulica nosi naziv Ulica vile Ravijojle.

Na Zvezdari je do pre nekoliko godina jedna ulica nosila ime po Franji Ogulincu, španskom borcu i jednom od organizatora antifašističke borbe na Baniji, koji je ličnim primerom pokazao kako se Srbi i Hrvati zajedno mogu boriti protiv fašizma i koji je poginuo 1942. u borbi protiv ustaša. Danas ova ulica nosi naziv Ulica zvezdarskih jelki.

Najviše zapanjuju pokušaji gradskih vlasti Beograda na zatiranju antifašističkog nasleđa glavnog grada naše zemlje. Nemački okupator i kolaboracionistička Specijalna policija odgovorni su za smrt blizu 20.000 stanovnika Beograda tokom četiri ratne godine.

U svim zemljama posleratne Evrope, u kojima je postojao pokret otpora, bila je uobičajena praksa imenovanja ulica i trgova po istaknutim učesnicima antifašističke borbe koji su izginuli tokom rata. Na ovaj način lokalna zajednica odaje poštu svojim sugrađanima izginulim u borbi protiv okupatora.

Međutim, danas su u našem gradu izbrisani nazivi ulica koje su skoro šezdeset godina nazivane po istaknutim učesnicima pokreta otpora u Beogradu, koji su kao hrabri mladi ljudi pali u borbi za slobodu (na mapi Beograda više nema ulica Zage Malivuk, Miloša Matijevića, Janka Lisjaka, Branka Đonovića, Mirka Tomića, Radmile Rajković...).

Primera radi, zatiranje uspomene na Radmilu Rajković (antifašistkinja, učesnica pokreta otpora u Beogradu, uhapšena u trećem mesecu trudnoće, streljana 1944), ne predstavlja uvredu samo za njenu kćerku Dušicu, koju je Radmila rodila kao zatočenica logora na Banjici. Ovo je uvreda za sve stanovnike Beograda. Radmila Rajković je zajedno sa ostalim banjičkim logorašicama uoči poslednjeg transporta za streljanje, 11. septembra 1944, pružila otpor i goloruka napala zatvorsku stražu i zapovednika logora Petera Krigera. Ovo je dovoljan razlog da negujemo uspomenu na ovu hrabru ženu.

Zašto su gradske vlasti dozvolile preimenovanje Ulice Zage Malivuk i Ulice Sonje Marinković, nazvanih po antifašistkinjama stradalim u okupiranom Beogradu? Pre streljanja na stratištu u Jajincima, u zatvoru Specijalne policije bile su izložene stravičnom mučenju. Obe su odbile da gestapovcima i agentima Specijalne policije kažu svoja imena ili imena svojih saradnika.

U Zemunu je do pre izvesnog vremena jedna ulica nosila naziv po dr Simi Miloševiću, profesoru Medicinskog fakulteta, koji je poginuo kao partizanski lekar 1943, na Sutjesci. Dr Milošević je tokom rata spasio na desetine života, odabravši učešće u partizanskom pokretu, iako je mogao nesmetano da ostane u okupiranom Beogradu. Da li je nekome iz Komisije za imenovanje naziva ulica zasmetala činjenica da su Simu Miloševića ubili njegovi sunarodnici? Naime, ubili su ga četnici istog dana i na isti način kao i pesnika Ivana Gorana Kovačića.

Bista autora čuvene poeme Jama, skrnavljena je nekoliko puta, tokom prošle decenije, u parku na Kalemegdanu.

O odsustvu bilo kakvih kriterijuma pri promeni naziva ulica, svedoči brisanje naziva Ulice Branka Đonovića na Savskom vencu i, srećom, dalje postojanje Ulice Slobodana Jovića na Voždovcu. Đonović i Jović su kao tipografski radnici bili pokretači prve ilegalne partizanske štamparije u Beogradu. Tokom tri godine živeli su u ilegalnim uslovima, neprekidno izlažući život opsanosti. Nakon što je njihova delatnost otkrivena, Đonović i Jović su izvršili samoubistvo u momentu kada su Gestapo i Specijalna policija opkolili kuću u kojoj su bili smešteni i gde su obavljali ilegalni rad. Da li su nadležni iz gradskih vlasti u stanju da objasne građanima zbog čega Branko Đonović ne zaslužuje komemorisanje, kada se to ne osporava Slobodanu Joviću?

Kako objasniti činjenicu da u Beogradu više ne postoji Ulica proleterskih brigada, kada su okosnicu Prve proleterske brigade upravo činili partizanski borci iz Beograda (Beogradski bataljon Prve proleterske brigade desetkovan je tokom četvorogodišnjih teških ratnih borbi). Vraćanje predratnog naziva ovoj ulici (Krunska ulica) predstavlja anahronizam u zemlji sa republikanskim uređenjem, u društvu u kome su antifašizam i republikanizam sinonimi.

Zašto gradske vlasti smatraju da književnik, španski borac i zapovednik Prve proleterske brigade, Koča Popović, nije dostojan naziva jedne ulice u njegovom rodnom gradu?

Ko je odgovoran za to što na dostojan način nije obeležena uspomena na slikara Savu Popovića koji je avgusta 1941. bio jedini Beograđanin koji je imao dovoljno građanske hrabrosti da javno protestvuje ispod tela obešenih talaca na Terazijama? Nakon ovog hrabrog gesta, uhapšen je i podvrgnut torturi. Umro je tokom rata, od posledica zlostavljanja.

Ko je odgovoran za to što nije obeležena uspomena na hrabru stanovnicu Beograda, Leontinu Kraus, koja je tokom 1942. uputila nekoliko otvorenih pisama predsedniku kvislinške vlade, Milanu Nediću, u kojima je iskazala gnušanje prema njegovim postupcima? Iako Leontina Kraus nije bila aktivna učesnica pokreta otpora, uhapšena je zbog iskazivanja građanske hrabrosti. Zatočena je u logoru na Banjici i streljana 1943.

Ovakvi gestovi bili su retkost u okupiranoj Evropi. Na mapi Beograda nije obeleženo sećanje na ovo dvoje naših hrabrih sugrađana. Novoustoličene komisije za imenovanje gradskih ulica, bile su u prilici da isprave ovaj propust. Međutim, članovi ovih komisija su smatrali da Beogradu nedostaju Ulica hrizantema i Ulica magnolija (primeri nove topografije na Voždovcu).

Glavna zamerka gradskim vlastima u kontekstu revizije mape Beograda, ne leži u preimenovanju ulica koje su nosile naziv po pripadnicima posleratne političke nomenklature, o kojima istorijska nauka još nije dala konačan sud. Naprotiv, glavnina preimenovanih ulica nosila je tokom druge polovine XX veka nazive po izginulim učesnicima antifašističke borbe, po ličnostima bez mrlje u biografiji.

Posleratne vlasti su takođe preimenovale izvestan broj gradskih ulica (uglavnom imena ulica koja asociraju na geografske nazive). Međutim, strogo se pazilo da se ne uklanjaju nazivi ulica koji asociraju na oslobodilačku tradiciju naše zemlje. Dakle, nisu uklanjani nazivi ulica koji komemorišu učesnike borbe protiv otomanske dominacije, zatim istaknute učesnike Prvog i Drugog srpskog ustanka i Prvog svetskog rata.

Uklanjanjem naziva ulica koji su čuvali uspomenu na učesnike antifašističke borbe, mlađim generacijama se šalje poruka da je ova borba u našoj zemlji i njenom glavnom gradu bila simbolična, a da njeni protagonisti nisu dostojni istorijskog pamćenja.

Kako objasniti činjenicu da je u Skupštini grada Beograda unazad nekoliko godina bio izložen portret Dragog Jovanovića, ratnog zločinca i tobožnjeg gradonačelnika Beograda? Naučno je dokazano da je Jovanović bio plaćeni saradnik nemačke obaveštajne služne Abwer još pre rata. Zločinačka delatnost ovog glavnog kvislinškog poverenika za Beograd, dokumentovana je obiljem istorijskih izvora.

Čemu isticanje portreta ličnosti koja je prihvatila sramnu dužnost nakon stravične činjenice aprilskog bombardovanja 1941, koje je odnelo 2.300 Jovanovićevih sugrađana? Zbog čega je bilo neophodno (da li samo zbog tobožnjeg nenarušavanja istorijskog kontinuiteta) istaći portret notornog fašiste koji je bio „gradonačelnik“ u razdoblju u kome je pobijeno blizu 10.000 beogradskih Jevreja, u gradu u kome je u nekoliko logora tokom Jovanovićevog „mandata“ bilo zatočeno nekoliko desetina hiljada antifašista sa prostora čitave Srbije? Većina njih nije dočekala kraj rata.

Da li po ugledu na gradske oce Beograda, gradske vlasti Kragujevca u gradskoj skupštini treba da istaknu portret Strahinje Janjića, ratnog zločinca, ljotićevca i tobožnjeg gradonačelnika Kragujevca tokom nemačke odmazde nad stanovnicima ovog grada, oktobra 1941? Da li gradske vlasti Novog Sada u gradskoj skupštini treba da istaknu portrete hortijevskih fašista koji su obavljali dužnost upravnika ovog grada tokom fašističke okupacije?

Odnos gradskih vlasti prema antifašističkom nasleđu predstavlja neslavan doprinos reviziji prošlosti. Logičan nastavak ovakvih neodgovornih postupaka predstavljaju sve glasniji zahtevi za rehabilitaciju istaknutih kolaboracionista i ratnih zločinaca iz vremena Drugog svetskog rata, kao i normalizovanje kvislinštva.

Antifašistkinje i antifašisti u akciji

Aktivisti pokreta Antifašistkinje i antifašisti u akciji izveli su u nedelju na više lokacija u centru Beograda performans, sa kojim su želeli ukazati na problem revizionizma u pogledu antifašističke tradicije. Lepljenjem plakata i simboličnim preimenovanjem ulica, Antifa u akciji je najavila i antifašistički marš 9. novembar, na Dan borbe protiv fašizma.